Przejdź do treści
religia.pl

Kary i rehabilitacje w historii Kościoła

W 1456 roku sąd kościelny w Rouen unieważnił skazanie Joanny d’Arc. W 1978 roku Kongregacja Nauki Wiary wycofała zakazy dotyczące określonych form nabożeństwa do Miłosierdzia Bożego. Pierwszy akt przywrócił dobre imię osobie. Drugi zmienił zasady publicznego nabożeństwa. Znaczenie słowa „rehabilitacja” zależy więc od tego, kogo lub czego dotyczyła decyzja i jaki skutek wprowadziła. [1] [2]

Przegląd obejmuje sprawy od starożytności po XX wiek i uwzględnia późniejsze rozstrzygnięcia. Zestawia decyzje o osobach z ocenami pism, zgromadzeń i praktyk religijnych. Przedstawia także ludzi, których pozycja poza bieżącym zarządem Kościoła pozwoliła im wesprzeć biskupa lub pomóc podczas kryzysu papiestwa. W pierwszych wiekach w decyzjach o urzędzie i wygnaniu uczestniczyli zarówno biskupi, jak i cesarze. Ich działania można rozpoznać osobno na przykładzie spraw rozpatrywanych w Chalcedonie. [3]

Zakres i sposób porównania

Każdy biogram odpowiada na pięć pytań. Kim była dana osoba i w jakiej epoce działała? Czego dotyczył spór lub kryzys? Kto podjął działanie i na czym ono polegało? Co zmieniło się później i kiedy? Jaki status kultu można ustalić? Jeżeli zachował się akt, podstawą opisu jego skutków jest treść dokumentu. Gdy dostępny jest żywot, list lub późniejsza rekonstrukcja, opis wskazuje rodzaj świadectwa.

Ekskomunika, interdykt i suspensa mają różne skutki. We współczesnym prawie łacińskim ekskomunika obejmuje zakazy udziału w życiu sakramentalnym i wykonywania funkcji kościelnych. Interdykt może ograniczać udział w życiu sakramentalnym, a suspensa wykonywanie czynności wynikających ze święceń, władzy zarządzania lub urzędu. Dla starszych spraw znaczenie określeń wynika z ówczesnego prawa i dokumentów. Unieważnienie wyroku, zwolnienie z kary i ustanie zakazu administracyjnego to trzy działania o różnych skutkach. [4]

Status świętego w dawnej tradycji liturgicznej bywa potwierdzony bez daty papieskiej kanonizacji. Średniowieczne sposoby uznawania kultu zmieniały się wraz z rozwojem kompetencji biskupów i papiestwa. Zgromadzony materiał jest przeglądem przypadków potwierdzonych na tyle, na ile pozwalają zachowane i dostępne źródła. Nie stanowi pełnego wykazu wszystkich spraw. Zasięg świadectw jest nierówny, zwłaszcza tam, gdzie o decyzji lokalnej informuje jedynie późniejsza biografia. [5] [6]

Kary i późniejsze decyzje

Hipolit Rzymski

zm. prawdopodobnie ok. 235 · prezbiter, pisarz chrześcijański

W 235 roku władze cesarskie zesłały na Sardynię biskupa Rzymu Poncjana i prezbitera Hipolita. Ten fakt podaje wykaz biskupów rzymskich zachowany w Chronografie z 354 roku. Według tradycyjnej rekonstrukcji Hipolit wcześniej przewodził wspólnocie, która odłączyła się od biskupa Kaliksta I. Przypisywana Hipolitowi polemika dotyczyła relacji Ojca i Syna oraz tego, jak przyjmować do wspólnoty ludzi po ciężkich przewinieniach. Określenie „pierwszy antypapież” opiera się na późniejszym powiązaniu polemisty, przywódcy rozłamu i zesłanego prezbitera. Badacze wciąż spierają się o to, czy wszystkie te role oraz pisma przypisywane Hipolitowi należą do jednej osoby. [7] [8] [9] [10]

Ten sam Chronograf wpisuje Hipolita i Poncjana pod datą 13 sierpnia w rzymskim kalendarzu męczenników. Późniejszy napis papieża Damazego I mówi o powrocie Hipolita do jedności Kościoła, ale odwołuje się do zasłyszanej tradycji i łączy go z rozłamem Nowacjana, który rozpoczął się dopiero w 251 roku. Wspólna cześć dowodzi, że w IV wieku Rzym czcił Hipolita jako męczennika. Przebieg i data domniemanego pojednania pozostają nieznane. [8] [9] [11] [12]

Atanazy Wielki

ok. 295–373 · biskup Aleksandrii

Atanazy, biskup Aleksandrii od 328 roku, bronił wyznania wiary przyjętego w Nicei w 325 roku. Głosiło ono, że Syn dzieli z Ojcem tę samą boską naturę. Spór o tę naukę splótł się w Egipcie z konfliktem o władzę i samodzielność miejscowych wspólnot. Przeciwnicy zarzucali Atanazemu między innymi przemoc wobec duchownych. Oskarżenie o zabójstwo biskupa Arseniusza upadło, gdy okazało się, że ten żyje. Synod w Tyrze złożył jednak Atanazego z urzędu w 335 roku. Konstantyn wysłał go do Trewiru. Był to pierwszy z pięciu okresów, w których Atanazy musiał opuścić Aleksandrię lub się ukrywać. [13] [14]

Synod rzymski pod przewodnictwem Juliusza I w 341 roku odrzucił rozstrzygnięcie z Tyru. W 343 roku biskupi zachodni zebrani w Sardyce, dzisiejszej Sofii, uznali Atanazego za prawowitego biskupa po tym, jak delegacja wschodnia odmówiła wspólnych obrad. Uznanie na Zachodzie nie zakończyło konfliktu. Atanazy wrócił do Aleksandrii w 346 roku, później musiał ją ponownie opuszczać, a urząd sprawował bez dalszych przerw od 366 roku aż do śmierci. Sobór w Konstantynopolu w 381 roku potwierdził wiarę nicejską. Rozstrzygnięcie dotyczyło doktryny, a wcześniejsze decyzje Rzymu i Sardyki dotyczyły jego urzędu. Atanazego czczono jako świętego od starożytności. Pius V uznał go za jednego z wschodnich doktorów Kościoła w 1568 roku. [13] [14] [15] [16] [17]

Jan Chryzostom

ok. 347–407 · biskup Konstantynopola

Jan, kaznodzieja z Antiochii zwany Złotoustym, został biskupem Konstantynopola w 398 roku. Reformował życie duchowieństwa i krytykował przepych zamożnych mieszkańców stolicy. W konflikcie uczestniczyli zarówno przedstawiciele dworu cesarza Arkadiusza, jak i biskupi, w tym Teofil z Aleksandrii. W 403 roku tzw. synod pod Dębem złożył Jana z urzędu. Po krótkim powrocie Jan został w 404 roku zesłany do Kukuzos w Armenii. Zmarł 14 września 407 roku w drodze do kolejnego miejsca zesłania. Biskup Rzymu Innocenty I uważał usunięcie go za bezprawne i zabiegał o ponowne rozpatrzenie sprawy, lecz do takiego synodu za życia Jana nie doszło. [18] [19] [20]

Według współczesnego wydarzeniom historyka Sokratesa Scholastyka biskup Attyk polecił później wymieniać imię Jana w liturgii Konstantynopola. Wpis do dyptyków, czyli wykazów osób wspominanych podczas nabożeństwa, miał pomóc w pojednaniu ze zwolennikami zmarłego. 27 stycznia 438 roku jego szczątki przeniesiono uroczyście do kościoła Świętych Apostołów w Konstantynopolu. Teodoret z Cyru opisuje modlitwę cesarza Teodozjusza II za rodziców podczas tej uroczystości. Te gesty przywróciły Janowi publiczną cześć. W źródłach zachowały się relacje o tych uroczystościach, a los wyroku synodu pozostaje osobną kwestią. Kościół czcił Jana jako świętego od V wieku, a Pius V uznał go za doktora Kościoła w 1568 roku. [18] [19] [21] [22] [17]

Maksym Wyznawca

ok. 580–662 · mnich i teolog

Maksym, mnich i teolog działający w Cesarstwie Wschodnim, sprzeciwiał się popieranej przez dwór nauce o jednej woli Chrystusa, zwanej monoteletyzmem. Uważał, że Chrystus jako prawdziwy człowiek ma także ludzką wolę, która działa w zgodzie z wolą boską. W 649 roku synod zwołany na Lateranie przez papieża Marcina I potępił naukę o jednej woli. Maksym należał do środowiska, które przygotowało to rozstrzygnięcie. Zachowana relacja z procesu w Konstantynopolu w 655 roku pokazuje, że stawiano mu także zarzuty polityczne. [23] [24] [25]

Po kolejnych przesłuchaniach i okresach wygnania trybunał cesarski skazał Maksyma ponownie w 662 roku. Według relacji o jego ostatnich latach obcięto mu język i prawą rękę. Zesłano go do Łaziki na terenie dzisiejszej Gruzji, gdzie zmarł 13 sierpnia 662 roku. III Sobór Konstantynopolitański w latach 680–681 uznał dwie naturalne wole i dwa sposoby działania Chrystusa. W definicji wiary sobór nie wymienił Maksyma i nie rozpatrywał jego wyroku. To przykład uznania stanowiska teologicznego po śmierci jego obrońcy. Kościół czci Maksyma jako świętego wyznawcę. [23] [24] [26]

Hildegarda z Bingen

1098–1179 · przełożona klasztoru, autorka

Hildegarda, benedyktyńska przełożona wspólnoty w Rupertsbergu, pisała o teologii i tworzyła śpiewy liturgiczne. U schyłku życia znalazła się w sporze z duchownymi Moguncji o mężczyznę pochowanego na cmentarzu klasztornym. Był on wcześniej ekskomunikowany. Hildegarda utrzymywała, że przed śmiercią otrzymał rozgrzeszenie i sakramenty, dlatego sprzeciwiła się usunięciu ciała. Duchowni działający w imieniu nieobecnego arcybiskupa ograniczyli wspólnocie udział w liturgii. W liście z lat 1178–1179 Hildegarda opisuje, że siostry odmawiały modlitwy bez śpiewu i nie przystępowały do Komunii. Broniła zarazem znaczenia muzyki w nabożeństwie. [27] [28]

W marcu 1179 roku arcybiskup Moguncji Chrystian z Buch odpisał z Rzymu. Zgodził się na przywrócenie nabożeństw, jeśli wiarygodni świadkowie potwierdzą zdjęcie ekskomuniki ze zmarłego. Rozstrzygnięcie dotyczyło interdyktu, czyli ograniczenia publicznego kultu we wspólnocie. Hildegardę czczono lokalnie od średniowiecza. Benedykt XVI 10 maja 2012 roku rozszerzył jej kult na cały Kościół katolicki i wpisał ją do katalogu świętych. Tego samego roku, 7 października, nadał jej tytuł doktora Kościoła. [27] [28] [29]

Tomasz z Akwinu

ok. 1225–1274 · dominikanin i teolog

Tomasz z Akwinu, dominikanin i wykładowca teologii, korzystał z filozofii Arystotelesa do porządkowania pytań o człowieka, świat, wiarę i rozum. Trzy lata po jego śmierci, 7 marca 1277 roku, biskup Paryża Stefan Tempier zakazał nauczania 219 twierdzeń filozoficznych i teologicznych pod groźbą ekskomuniki. Dekret nie wymienił Tomasza z nazwiska. Badacze spierają się, ile twierdzeń rzeczywiście pochodziło z jego dzieł oraz czy istniało odrębne niedokończone postępowanie w jego sprawie. Osobny zakaz wydał w Oksfordzie w 1277 roku arcybiskup Canterbury Robert Kilwardby. Jego następca John Pecham podtrzymał ograniczenia związane z nauką o tym, co stanowi o jedności ludzkiej natury, w 1284 roku. [30] [31] [32]

Jan XXII kanonizował Tomasza w 1323 roku. 14 lutego 1325 roku Stefan de Bourret, biskup Paryża, uchylił tamtejszy zakaz w zakresie, w jakim dotyczył albo miał dotyczyć nauki Tomasza. Pozostawił te twierdzenia do swobodnej dyskusji uczonych. Przedmiotem korekty był zakres lokalnej cenzury nauczania. Pius V ogłosił Tomasza doktorem Kościoła w 1567 roku. [30] [31] [33] [34] [35]

Joanna d’Arc

ok. 1412–1431 · świecka, uczestniczka wojny

Joanna pochodziła z rodziny chłopskiej z Domrémy. W czasie wojny stuletniej przekonała otoczenie Karola VII, że otrzymała religijne wezwanie do niesienia mu pomocy. W 1429 roku wzięła udział w odsieczy Orleanu i w wyprawie, która umożliwiła królowi koronację w Reims. W 1430 roku pojmali ją Burgundczycy, a następnie przekazali Anglikom. Sąd kościelny pod przewodnictwem biskupa Pierre’a Cauchona obradował w zajętym przez Anglików Rouen. Joanna pozostawała w świeckim więzieniu i zeznawała bez obrońcy. Joanna początkowo odwołała zarzucane jej twierdzenia. Później wycofała odwołanie i powróciła do męskiego stroju. Sąd uznał to za powrót do herezji, stwierdził ponowne popadnięcie w ekskomunikę i przekazał ją władzy świeckiej. 30 maja 1431 roku została spalona w Rouen. [36] [37]

W 1450 roku Karol VII polecił zbadać sprawę, a w 1455 roku papież Kalikst III upoważnił sędziów kościelnych do rozpoznania skargi rodziny Joanny. Skargę wniosła m.in. matka Joanny, Isabelle Romée. W trybunale zasiadał inkwizytor Jean Bréhal. Po przesłuchaniu ponad stu świadków trybunał 7 lipca 1456 roku unieważnił proces z 1431 roku i jego wyrok. Sędziowie stwierdzili między innymi nierzetelność postępowania oraz błędy prawne. Rozstrzygnięcie przywróciło Joannie i jej rodzinie dobre imię. Oficjalne zezwolenie na kult przyniosła beatyfikacja wiele stuleci później. Pius X beatyfikował Joannę w 1909 roku, a Benedykt XV kanonizował ją w 1920 roku. [36] [37] [38] [39] [40]

Ignacy Loyola

1491–1556 · pielgrzym, później jezuita

Ignacy Loyola po zranieniu w Pampelunie w 1521 roku zwrócił się ku życiu religijnemu. Jeszcze jako świecki student prowadził rozmowy o wierze i pomagał innym w modlitwie. W Alcalá de Henares jego działalnością zainteresowali się inkwizytorzy, którzy pozostawili sprawę miejscowemu wikariuszowi Juanowi Rodríguezowi de Figueroa. Według relacji Ignacego w 1527 roku spędził 42 dni w więzieniu w Alcalá. Po zwolnieniu miał zaniechać nauczania prawd wiary do ukończenia dalszych czterech lat studiów. W Salamance przetrzymywano go 22 dni. Badający go duchowni nie potępili jego nauki, ale zabronili mu przed ukończeniem studiów rozstrzygać, który grzech jest ciężki, a który lekki. [41] [42]

W Rzymie, już po przyjęciu przez Ignacego święceń, przeciwnicy zarzucili jemu i jego towarzyszom błędy religijne. Ignacy zabiegał o jawny wyrok. Gubernator Rzymu Benedetto Conversini 18 listopada 1538 roku wydał orzeczenie oczyszczające grupę z zarzutów podniesionych w tej sprawie. Dwa lata później, 27 września 1540 roku, Paweł III odrębną bullą zatwierdził Towarzystwo Jezusowe. Ignacy został beatyfikowany za Pawła V w 1609 roku, a kanonizowany przez Grzegorza XV w 1622 roku. [41] [43] [44] [45] [42]

Jan od Krzyża

1542–1591 · karmelita, mistyk

Jan de Yepes, hiszpański karmelita i ksiądz, przyłączył się do reformy życia zakonnego zainicjowanej przez Teresę z Ávili. Spór dotyczył reguły życia oraz tego, komu podlegają zreformowane domy. W nocy z 2 na 3 grudnia 1577 roku zakonnicy z niezreformowanej gałęzi zabrali Jana z Ávili do swojego klasztoru w Toledo. Przez kolejne miesiące trzymali go w ciasnym więzieniu zakonnym i poddawali karom cielesnym. W niewoli Jan ułożył część utworów zaliczanych dziś do jego najważniejszych dzieł, między innymi strofy Pieśni duchowej. Z więzienia uciekł w sierpniu 1578 roku. [46] [47] [48]

W brewe z 22 czerwca 1580 roku Grzegorz XIII zezwolił karmelitom bosym na utworzenie własnej prowincji. Akt regulował organizację wspólnoty i ułatwił jej dalszy rozwój. Pierwsze wydanie pism Jana ukazało się w 1618 roku. Wzbudziło ono spór o poprawność jego języka mistycznego. Badania nad recepcją tych pism nie wykazały, aby hiszpańska inkwizycja skazała Jana lub jego dzieła. Klemens X beatyfikował go w 1675 roku, Benedykt XIII kanonizował w 1726 roku, a Pius XI ogłosił doktorem Kościoła w 1926 roku. [46] [49] [50] [51]

Józef Kalasancjusz

ok. 1557–1648 · kapłan, założyciel pijarów

Józef Kalasancjusz, ksiądz z Aragonii, od 1597 roku rozwijał w Rzymie bezpłatne nauczanie dzieci ubogich rodzin. Powołana przez niego wspólnota Szkół Pobożnych uzyskała w 1621 roku status zakonu o ślubach uroczystych. W latach czterdziestych XVII wieku Święte Oficjum wsparło pijara Maria Sozziego w sporze z władzami zakonu. W 1642 roku urzędnik Oficjum Francesco Albizzi nakazał zatrzymać Kalasancjusza i jego współpracowników. Zwolniono ich jeszcze tego samego dnia. 15 stycznia 1643 roku Święte Oficjum zawiesiło założyciela w sprawowaniu urzędu przełożonego generalnego i zarządziło wizytację. [52] [53]

16 marca 1646 roku Innocenty X brewe Ea quae pro felici ograniczył pijarów do wspólnoty bez ślubów podlegającej miejscowym biskupom. W tle były spory o zarząd i dyscyplinę zakonną. Historyczka Karen Liebreich zwróciła uwagę także na zachowane skargi na wykorzystywanie seksualne uczniów przez niektórych pijarów i na decyzje przełożonych w tych sprawach. Na podstawie aktu papieskiego trudno rozstrzygnąć, który z konfliktów przesądził o decyzji. Kalasancjusz zmarł w 1648 roku. Aleksander VII przywrócił wspólnocie prawo składania ślubów prostych w 1656 roku, a Klemens IX pełny status zakonu i śluby uroczyste w 1669 roku. Oba akty dotyczyły pijarów jako wspólnoty. Kalasancjusza beatyfikował Benedykt XIV w 1748 roku, a kanonizował Klemens XIII w 1767 roku. [52] [54] [55] [56]

Alfons Maria Liguori

1696–1787 · biskup, założyciel redemptorystów

Alfons Maria Liguori, neapolitański prawnik, został księdzem, a w 1732 roku założył wspólnotę misyjną, z której wyrośli redemptoryści. Zgromadzenie otrzymało regułę zatwierdzoną przez Benedykta XIV w 1749 roku. Liguori działał jako teolog moralista i w latach 1762–1775 sprawował urząd biskupa Sant’Agata de’ Goti. Domy redemptorystów w Królestwie Neapolu potrzebowały także zgody władz królewskich. Zatwierdzony przez dwór w 1780 roku regulamin zmienił ważne postanowienia reguły, zwłaszcza dotyczące ślubów, życia wspólnego i zarządu. [57] [58] [59]

22 września 1780 roku Pius VI wyłączył domy podlegające regulaminowi królewskiemu ze zgromadzenia uznawanego przez Rzym. Liguori pozostał przełożonym gałęzi neapolitańskiej, podczas gdy wspólnoty uznawane przez papieża miały osobne władze. Zmarł w 1787 roku. Dwór neapolitański uchylił regulamin w 1790 roku, a Pius VI w reskrypcie z 7 grudnia 1792 roku zwołał kapitułę zjednoczeniową. W marcu 1793 roku kapituła w Pagani wybrała jednego przełożonego, Pietra Paola Blasucciego. Decyzja umożliwiła ponowne wspólne działanie obu gałęzi. Liguoriego beatyfikowano w 1816 roku i kanonizowano w 1839 roku. Pius IX nadał mu tytuł doktora Kościoła w 1871 roku. [57] [59] [60] [61]

Mary MacKillop

1842–1909 · zakonnica, założycielka

Mary MacKillop i ksiądz Julian Tenison Woods założyli w 1866 roku w Australii wspólnotę sióstr św. Józefa, która prowadziła szkoły dla ubogich dzieci. W diecezji Adelaide narastał spór o szkoły, regułę życia i władzę biskupa nad zgromadzeniem. W tym samym okresie siostry zawiadomiły Woodsa o podejrzeniu wykorzystywania seksualnego dzieci przez księdza Patricka Keatinga. Wikariusz generalny John Smyth uznał zarzuty za zasadne i nakazał Keatingowi wrócić do Europy. Australijska komisja badająca przypadki wykorzystywania dzieci udokumentowała też wrogość księdza Charlesa Horana wobec sióstr. Zgłoszenie stanowi ważną część tła konfliktu. Bezpośrednim powodem ekskomuniki nałożonej 22 września 1871 roku przez biskupa Laurence’a Sheila było zarzucane MacKillop nieposłuszeństwo. Wiele szkół zamknięto. [62] [63] [64]

W lutym 1872 roku ciężko chory Sheil polecił zdjąć ekskomunikę. Australian Dictionary of Biography podaje 21 lutego, a muzeum zgromadzenia i dokumentacja procesu kanonizacyjnego wskazują 23 lutego. Osobne dochodzenie kościelne w 1872 roku oczyściło MacKillop z zarzutów. Po wizycie MacKillop w Rzymie w 1873 roku opracowano nowe konstytucje. W 1888 roku dekret rzymski potwierdził status zgromadzenia z domem głównym w Sydney. Jan Paweł II beatyfikował ją w 1995 roku, a Benedykt XVI kanonizował w 2010 roku jako Marię od Krzyża. [62] [65] [66] [67] [68] [69]

Flawian z Konstantynopola

zm. 449 · biskup Konstantynopola

Flawian objął biskupstwo Konstantynopola w V wieku, gdy biskupi spierali się o to, jak mówić o człowieczeństwie i bóstwie Chrystusa. W 448 roku przewodniczył miejscowemu synodowi, na którym biskup Euzebiusz z Doryleum oskarżył wpływowego przełożonego klasztoru Eutychesa. Synod potępił stanowisko Eutychesa. Leon I odpowiedział Flawianowi w liście z 13 czerwca 449 roku. Wyłożył w nim, jak jedna osoba Chrystusa istnieje w dwóch naturach. [70] [71]

W sierpniu 449 roku zgromadzenie biskupów w Efezie, zwołane przez cesarza Teodozjusza II i prowadzone przez Dioskura z Aleksandrii, przywróciło Eutychesa do wspólnoty i usunęło Flawiana z urzędu. Flawian odwołał się do Leona. Zmarł w związku z wygnaniem wkrótce po synodzie. We współczesnym Martyrologium Rzymskim zachowała się tradycja, że przed śmiercią pobili go stronnicy Dioskura. [70] [71] [72]

Sobór w Chalcedonie w 451 roku odczytał wcześniejsze akta. Na pierwszej sesji legaci rzymscy i kolejni biskupi potwierdzili zgodność nauki Flawiana z przyjętym wyznaniem wiary. Na drugiej sesji cesarscy przewodniczący odnotowali, że jego skazanie uznano za okrutne i niesprawiedliwe. Stanowi to uchwytną w aktach pośmiertną rewizję. Oddzielnym świadectwem pamięci Kościoła jest wspomnienie Flawiana jako świętego w Martyrologium Rzymskim. [70] [72]

Cyryl Jerozolimski

ok. 315–386/387 · biskup Jerozolimy

Cyryl urodził się w Jerozolimie lub w jej okolicy. Jako biskup nauczał kandydatów do chrztu i nowo ochrzczonych. Jego katechezy pozwalają poznać, jak przygotowywano dorosłych do życia chrześcijańskiego w IV wieku. Sam urząd Cyryla był przedmiotem sporu. Metropolita Akacjusz z Cezarei, który uczestniczył w jego wyniesieniu na stolicę biskupią, później wystąpił przeciw niemu. Obok sporów o wiarę obaj biskupi nie zgadzali się co do zależności Jerozolimy od metropolii w Cezarei. [73] [74]

Benedykt XVI podaje trzy wygnania. Pierwsze nastąpiło po usunięciu Cyryla przez synod w 357 roku. Drugie wiązało się z działaniami Akacjusza w 360 roku. Trzecie rozpoczęło się za cesarza Walensa około 367 roku. Po śmierci cesarza w 378 roku Cyryl mógł na stałe wrócić do Jerozolimy. Zróżnicowane relacje starożytne wymagają ostrożności w przypisywaniu każdemu wygnaniu tej samej przyczyny. [73] [74]

W 381 roku Cyryl uczestniczył w soborze w Konstantynopolu. W liście synodalnym wysłanym w 382 roku do biskupów Zachodu biskupi wschodni potwierdzili, że jego święcenia biskupie odbyły się zgodnie z prawem kościelnym. Wspomnieli też jego walkę z arianami. Uchwytnym wynikiem jest odzyskanie stolicy i publiczne uznanie prawowitości Cyryla. Leon XIII w 1883 roku wpisał go jako wyznawcę i doktora Kościoła do kalendarza powszechnego. [75] [73] [76]

Mistyczne doświadczenia i decyzje o kulcie

Franciszek z Asyżu

1181/1182–1226 · świecki z pochodzenia, później diakon i twórca wspólnoty braci mniejszych

Franciszek, syn kupca z Asyżu, około 1205–1206 r. rozpoczął życie pokutne. Zajął się pomocą trędowatym i naprawą opuszczonych kościołów. Tomasz z Celano, piszący po kanonizacji, przedstawia tę zmianę jako źródło konfliktu z rodziną i mieszkańcami miasta. Według jego relacji znajomi uznawali Franciszka za człowieka, który stracił rozum, obrzucali go błotem i kamieniami, a ojciec zamknął go na kilka dni. Rozstanie z majątkiem rodzinnym odbyło się w obecności biskupa Asyżu. Żywot pozwala odtworzyć sposób, w jaki pierwsi franciszkanie opowiadali o odrzuceniu założyciela. Określenia używane przez otoczenie Franciszka należą do tej relacji i nie są świadectwem badania lekarskiego. [77] [78] [79]

Kiedy przyłączyli się do niego pierwsi bracia, Franciszek udał się do Innocentego III. Wczesne źródła przypisują papieżowi ustną aprobatę około 1209–1210 r. Honoriusz III zatwierdził regułę braci mniejszych bullą Solet annuere z 29 listopada 1223 r. Dokument określił formę życia wspólnoty i jej miejsce w Kościele. Dostępne źródła nie świadczą o wcześniejszym wyroku na Franciszka za herezję. Grzegorz IX kanonizował go 16 lipca 1228 r., niespełna dwa lata po śmierci. [78] [79] [80]

Jan Boży (João Cidade)

1495–1550 · świecki, założyciel szpitala w Grenadzie

João Cidade pochodził z Portugalii. Był między innymi żołnierzem i sprzedawcą książek. W Grenadzie nastąpił zwrot opisany przez jego pierwszego biografa, Francisca de Castro, w 1585 r. Po kazaniu Jana z Ávili w 1539 r. Cidade zaczął publicznie pokutować, a jego zachowanie uznano za oznakę obłędu. Skierowano go do Szpitala Królewskiego w Grenadzie. Według relacji de Castro zatrzymano go tam na oddziale przeznaczonym dla osób uznawanych za obłąkane i stosowano wobec niego bicie. Opis pokazuje, jak otoczenie odczytało jego zachowanie. Brak podstaw, by na tej relacji opierać współczesną diagnozę. [81] [82] [83]

Po opuszczeniu szpitala Jan sam zorganizował w Grenadzie opiekę dla chorych i ubogich, a po jego śmierci pracę kontynuowali współbracia. Pius V bullą Licet ex debito z 1 stycznia 1572 r. uznał tamtejszą wspólnotę szpitalną pod regułą św. Augustyna. Od niej wywodzi się zakon braci szpitalnych zwanych bonifratrami. Dokument dotyczył wspólnoty, a przyjęcie Jana do szpitala nie było wyrokiem sądu kościelnego. Urban VIII beatyfikował go 21 września 1630 r., Aleksander VIII kanonizował 16 października 1690 r. [82] [84]

Teresa z Ávili

1515–1582 · karmelitanka, reformatorka

Teresa z Ávili wstąpiła do karmelitanek, a w 1562 r. założyła klasztor św. Józefa, pierwszy ośrodek swojej reformy. Opisane przez nią doświadczenia mistyczne budziły u części doradców obawy o duchowe złudzenie. Odrębne doniesienia skierowano do hiszpańskiej inkwizycji, która badała jej naukę o modlitwie i sposób życia zreformowanych wspólnot. W 1575 r. trybunał w Valladolid zatrzymał rękopis Księgi życia i posłał go do Madrytu. Dominikanin Domingo Báñez wydał korzystną opinię, a rękopis pozostał w aktach. Dochodzenie w Sewilli z lat 1575–1576 zakończyło się pomyślnie dla karmelitanek. Kolejne doniesienia napływały także po śmierci Teresy. Nie zakończyły się wyrokiem skazującym autorkę lub potępiającym jej pisma. [85] [86]

22 czerwca 1580 r. Grzegorz XIII w breve Pia consideratione zatwierdził odrębną prowincję zreformowanego Karmelu. Było to rozstrzygnięcie o organizacji zakonu. Dzieła Teresy ogłosił drukiem w 1588 r. Luis de León. Beatyfikacja nastąpiła 24 kwietnia 1614 r., a kanonizacja 12 marca 1622 r. 27 września 1970 r. Paweł VI ogłosił Teresę pierwszą kobietą z tytułem doktora Kościoła. [85] [87] [88] [89]

Małgorzata Maria Alacoque

1647–1690 · wizytka, zakonnica

Małgorzata Maria Alacoque wstąpiła do klasztoru wizytek w Paray-le-Monial w 1671 r. Jej autobiografia opisuje doświadczenia z lat 70. XVII wieku, które łączyła z Sercem Jezusa. Relacje wzbudziły nieufność i kpiny części wspólnoty. Niektórzy, według biogramu Dykasterii Spraw Kanonizacyjnych, skłonni byli uważać jej zachowanie za przejaw choroby. Jezuita Claude de la Colombière, który został jej kierownikiem duchowym, dał wiarę jej relacji. Dostępne świadectwa opisują spór o wiarygodność doświadczeń i rozeznawanie duchowe. Nie dają podstaw do ustalenia diagnozy ani do przypisania przełożonym systematycznego leczenia rzekomego obłędu. [90] [91] [92]

Kongregacja Obrzędów 25 stycznia 1765 r. udzieliła biskupom polskim i rzymskiemu arcybractwu zezwolenia na liturgiczne święto Najświętszego Serca Jezusa. Klemens XIII zatwierdził tę decyzję 6 lutego. W 1856 r. Pius IX rozszerzył obchody na cały Kościół łaciński. Pius XII wyjaśnił później, że pierwszy z tych aktów odpowiadał na prośby wiernych i dotyczył święta. Beatyfikacja Alacoque nastąpiła 18 września 1864 r., a kanonizacja 13 maja 1920 r. [90] [93]

Benedykt Józef Labre

1748–1783 · świecki, pielgrzym

Francuz Benedykt Józef Labre jako młody człowiek szukał miejsca w klasztorach o surowej regule. Starał się o przyjęcie między innymi u kartuzów i trapistów, lecz nie związał się na stałe z żadną z tych wspólnot. Wczesne biografie podają różne przyczyny dotyczące różnych prób, m.in. młody wiek i stan zdrowia. Dykasteria Spraw Kanonizacyjnych opisuje ciężką chorobę, która skłoniła go do odejścia z jednej ze wspólnot. Przekazy te zawierają oceny zdolności do życia klasztornego, ale nie dokumentują rozpoznania choroby psychicznej. [94] [95]

Labre żył później jako świecki pielgrzym. Odwiedzał sanktuaria i spędził ostatni okres życia w Rzymie, gdzie utrzymywał się z jałmużny. Zmarł 16 kwietnia 1783 r. po zasłabnięciu przy kościele Santa Maria ai Monti. Jego spowiednik Giuseppe Marconi spisał żywot, który przekazuje między innymi informacje o rozwoju opinii świętości po śmierci Labre’a. W dostępnym materiale nie stwierdzono wyroku lub zakazu kościelnego ani późniejszego postępowania o przywrócenie praw. Pius IX beatyfikował Labre’a 20 maja 1860 r., a Leon XIII kanonizował 8 grudnia 1881 r. [94] [95]

Ojciec Pio z Pietrelciny (Francesco Forgione)

1887–1968 · kapucyn, ksiądz

Francesco Forgione, kapucyn i ksiądz, mieszkał w San Giovanni Rotondo. Gdy w 1918 r. poinformował o ranach przypominających rany Chrystusa, zakonnik przyciągnął pielgrzymów, a jego przypadek badali lekarze i władze kościelne. Franciszkanin i lekarz Agostino Gemelli proponował wyjaśnienie psychologiczne. Jego wnioski, formułowane bez bezpośredniego badania ran, miały charakter opinii. W deklaracji z 31 maja 1923 r. Święte Oficjum stwierdziło, że dochodzenie nie wykazało nadprzyrodzonego charakteru przypisywanych zakonnikowi zjawisk. W maju 1931 r. ograniczono jego posługę, pozostawiając mu możliwość odprawiania mszy prywatnie. [96] [97] [98]

Do odprawiania mszy publicznie Pio wrócił 16 lipca 1933 r., a do słuchania spowiedzi w 1934 r. W 1960 r. Święte Oficjum wysłało do klasztoru nowego wizytatora, Carla Maccariego. Watykańskie kompendium z 2009 r. podaje, że w 1964 r. Paweł VI osobiście, w sposób nieoficjalny, zezwolił kapucynowi na swobodną posługę. Udokumentowane skutki dotyczą wykonywania posługi. Jan Paweł II beatyfikował Pio 2 maja 1999 r. i kanonizował 16 czerwca 2002 r. Rozstrzygnięcia w procesie kanonizacyjnym dotyczyły jego życia, cnót i uzdrowień rozpatrywanych w tym postępowaniu. [97] [99] [100]

Faustyna Kowalska

1905–1938 · zakonnica w Zgromadzeniu Sióstr Matki Bożej Miłosierdzia

Helena Kowalska przyjęła w Zgromadzeniu Sióstr Matki Bożej Miłosierdzia imię Faustyna. W Dzienniczku opisała doświadczenia, które wiązała z orędziem Miłosierdzia Bożego. Jej wileński spowiednik Michał Sopoćko wspominał, że w 1933 r. poznał zakonnicę i później poprosił jej przełożoną o informacje na jej temat oraz o zbadanie stanu zdrowia. Otrzymał odpowiedź korzystną dla Faustyny i przez pewien czas nadal zachowywał ostrożność. Świadectwo dokumentuje prośbę spowiednika o weryfikację. Nie zawiera datowanego orzeczenia lekarskiego. [101] [102]

6 marca 1959 r. Święte Oficjum zakazało rozpowszechniania obrazów i pism propagujących nabożeństwo w formach przypisywanych Faustynie. Decyzja określała zasady dotyczące konkretnych form pobożności. 15 kwietnia 1978 r. Kongregacja Nauki Wiary oświadczyła, że te zakazy przestały obowiązywać. Powołała się na nieznane wcześniej oryginalne dokumenty, zmianę okoliczności i opinie wielu polskich biskupów. Tak brzmi podane przez urząd uzasadnienie. Jan Paweł II beatyfikował Faustynę 18 kwietnia 1993 r. i kanonizował 30 kwietnia 2000 r. Na kanonizacji ogłosił, że druga niedziela wielkanocna będzie obchodzona jako Niedziela Miłosierdzia Bożego. [101] [103] [104]

Spory o naukę pisma i reformę

Girolamo Savonarola

1452–1498 · dominikanin, kaznodzieja

Dominikanin Girolamo Savonarola głosił we Florencji kazania przeciw nadużyciom duchownych i wzywał do moralnej odnowy miasta. Po upadku rządów Medyceuszy w 1494 r. wspierał nowy porządek republikański oraz przymierze z królem Francji. Aleksander VI usiłował ograniczyć jego działalność i nakazał podporządkować klasztor św. Marka nowej strukturze zakonnej. Papieski akt ekskomuniki nosi datę 13 maja 1497 r. Dopiero później Savonarola zabiegał o zwołanie soboru przeciw Aleksandrowi VI. W 1498 r. oskarżono go m.in. o herezję i schizmę. Po przesłuchaniach z użyciem tortur, z udziałem władz miejskich i wysłanników Rzymu, 23 maja 1498 r. powieszono go wraz z dwoma współbraćmi, a ciała spalono. [105] [106] [107]

Rzymska kontrola jego pism w 1558 r. zakończyła się wpisaniem na indeks z 1559 r. wybranych dzieł, w tym traktatu o prawdziwości proroctw i grupy kazań. Indeks z 1564 r. pominął traktat, a zakaz kazań uzależnił od ich poprawienia. Były to decyzje o obiegu tekstów. W 1998 r. arcybiskup Florencji Silvano Piovanelli powołał komisję historyczną do zbadania sprawy. Savonarola nie został beatyfikowany ani kanonizowany. W dostępnych dokumentach brak aktu unieważniającego ekskomunikę lub dawny wyrok. [107] [108]

Matteo Ricci

1552–1610 · jezuita, ksiądz i misjonarz

Włoski jezuita Matteo Ricci przybył w 1582 r. do Makau, w następnym roku rozpoczął pracę w głębi Chin, a w 1601 r. osiadł w Pekinie. Uczył się chińskiego, współpracował z miejscowymi uczonymi i przedstawiał naukę chrześcijańską w języku zrozumiałym dla wykształconych Chińczyków. Dopuszczał określone obrzędy ku czci Konfucjusza i przodków, jeśli ich znaczenie pozwalało wykluczyć bałwochwalstwo. Po jego śmierci spór nabrał światowego zasięgu. Rzymskie decyzje z 1704 i 1715 r. ograniczyły te praktyki, a konstytucja Benedykta XIV Ex quo singulari z 1742 r. zobowiązała misjonarzy do specjalnej przysięgi. [109] [110] [111]

Instrukcja Plane compertum est z 8 grudnia 1939 r., zatwierdzona przez Piusa XII, dopuściła określone gesty wobec Konfucjusza i zmarłych, jeśli w ówczesnych warunkach wyrażały szacunek obywatelski lub rodzinny. Zniosła obowiązek składania przysięgi, zachowując część wcześniejszych przepisów, w tym zakaz podejmowania sporów o ryty. Była to zmiana zasad misyjnych. Spór o obrzędy rozstrzygano po śmierci Ricciego, więc zmiana dyscypliny nie uchylała jego osobistej kary. 17 grudnia 2022 r. Franciszek zezwolił na promulgowanie dekretu o heroiczności jego cnót. Od tego czasu Ricci nosi tytuł Czcigodnego Sługi Bożego. [109] [111]

Galileusz (Galileo Galilei)

1564–1642 · świecki, matematyk i badacz przyrody

Obserwacje Galileusza, między innymi fazy Wenus i księżyców Jowisza, podważały klasyczny obraz nieba. Pozostawiały jednak możliwość przyjęcia modelu, w którym planety obiegają Słońce, a Słońce obiega nieruchomą Ziemię. Spór dotyczył więc zarówno dowodów na ruch Ziemi, jak i uznawania określonej interpretacji Biblii za miarę prawdy o świecie fizycznym. Po opublikowaniu Dialogu o dwóch najważniejszych układach świata (1632) Święte Oficjum uznało uczonego 22 czerwca 1633 r. za „silnie podejrzanego o herezję” i nakazało mu odwołać poglądy. Zakazało Dialogu i wymierzyło karę więzienia według uznania trybunału. Zastąpiono ją aresztem domowym, który uczony odbywał ostatecznie w Arcetri. [112] [113]

Zakazy wydawnicze łagodzono etapami. W latach 1820–1822 pozwolono publikować prace, które przedstawiały ruch Ziemi jako rzeczywisty. W wydaniu indeksu z 1835 r. pominięto Dialog. 31 października 1992 r. Jan Paweł II uznał błąd teologów, którzy przenieśli pytanie rozstrzygane przez naukę w dziedzinę wiary. Przemówienie zamykało prace papieskiej komisji. Zniesienie zakazów oraz uznanie błędu miały skutki wydawnicze i historyczne. Aktu kasacji wyroku z 1633 r. nie wydano. [113] [114]

Félicité Robert de Lamennais

1782–1854 · ksiądz, publicysta i filozof

Francuski ksiądz Félicité Robert de Lamennais zaczynał jako obrońca silnej władzy papieskiej. Po rewolucji 1830 r. współtworzył dziennik L’Avenir. Domagał się wolności prasy, sumienia i wyznania oraz rozdziału Kościoła od państwa. Encyklika Grzegorza XVI Mirari vos z 15 sierpnia 1832 r. odrzucała m.in. ówczesne postulaty wolności sumienia i prasy oraz rozdziału władz. Nazwisko Lamennais’go w niej nie pada. Encyklika Singulari nos z 25 czerwca 1834 r. potępiła już wprost jego książkę Paroles d’un croyant (Słowa wierzącego) i skrytykowała autora. Sam tekst encykliki nie nakłada na niego osobistej ekskomuniki. Lamennais zaprzestał sprawowania posługi kapłańskiej i stopniowo rozstał się z Kościołem. [115] [116] [117] [118]

Sobór Watykański II w deklaracji Dignitatis humanae z 7 grudnia 1965 r. uznał cywilne prawo do wolności religijnej rozumianej jako wolność osoby i wspólnoty od przymusu, w granicach sprawiedliwego porządku publicznego. Ten punkt pozwala porównać dwa etapy debaty o wolności religijnej. Deklaracja zachowuje naukę o obowiązku szukania prawdy i przewiduje możliwość szczególnego uznania jednej wspólnoty przez państwo przy zachowaniu wolności wszystkich. Zbieżność z częścią postulatów L’Avenir ma charakter ideowy. W wykorzystanych źródłach brak aktu osobistej rehabilitacji Lamennais’go. [117] [118] [119]

Antonio Rosmini

1797–1855 · ksiądz, filozof i założyciel Instytutu Miłości

Antonio Rosmini, włoski ksiądz i założyciel Instytutu Miłości, łączył filozofię z działalnością na rzecz reform kościelnych. W dziele O pięciu ranach Kościoła świętego (1848) opisał zaniedbania dotyczące uczestnictwa wiernych w liturgii, formacji księży, jedności biskupów, wpływu władz świeckich na obsadę biskupstw i administrowania majątkiem. W 1849 r. ta książka i jego projekt konstytucji trafiły na indeks. Badanie jego dorobku zakończono w 1854 r. dekretem Dimittantur. Po śmierci Rosminiego Święte Oficjum w dekrecie Post obitum z 14 grudnia 1887 r. potępiło 40 tez wybranych głównie z jego pism opublikowanych pośmiertnie. [120] [121] [122]

Nota Kongregacji Nauki Wiary z 1 lipca 2001 r., zatwierdzona przez Jana Pawła II, uznała, że znaczenie, w jakim Święte Oficjum potępiło owe zdania, nie odpowiada autentycznemu stanowisku Rosminiego. Zastrzeżenie zachowało moc w stosunku do interpretacji sprzecznych z nauką katolicką. Nota pozostawiła też zasadność poszczególnych propozycji filozoficznych i teologicznych dalszej dyskusji. Była to urzędowa zmiana oceny związku między potępionymi tezami a myślą ich autora, przy zachowaniu wskazanego zakresu dawnego aktu. Rosmini został beatyfikowany 18 listopada 2007 r. [120] [122]

John Henry Newman

1801–1890 · duchowny anglikański, później katolicki oratorianin i kardynał

John Henry Newman, wcześniej duchowny anglikański związany z Oksfordem, przeszedł do Kościoła katolickiego w 1845 r. i przyjął święcenia kapłańskie w 1847 r. W artykule O konsultowaniu wiernych w sprawach doktryny (1859) podkreślił, że świadectwo świeckich pomaga rozpoznać, jak wspólnota przechowuje wiarę. Odwołał się do wybranych wydarzeń IV wieku. Argument dotyczył roli wiernych w przekazywaniu wiary, przy zachowaniu urzędu nauczającego biskupów. Biskup Thomas Joseph Brown skierował w tej sprawie doniesienie do Rzymu. W przeglądanych źródłach brak wyroku potępiającego autora za herezję. [123] [124] [125]

Leon XIII wyniósł Newmana do godności kardynalskiej 12 maja 1879 r. W przemowie po otrzymaniu pisma z Rzymu Newman mówił o życzliwości papieża i o ustępujących obawach. Mianowanie wyrażało uznanie dla jego osoby i pracy. Benedykt XVI beatyfikował go 19 września 2010 r., a Franciszek kanonizował 13 października 2019 r. 1 listopada 2025 r. Leon XIV ogłosił go doktorem Kościoła i, wraz z Tomaszem z Akwinu, współpatronem misji edukacyjnej Kościoła. [125] [126] [127] [128]

Marie-Joseph Lagrange

1855–1938 · dominikanin, biblista

Francuski dominikanin Marie-Joseph Lagrange założył szkołę biblijną w Jerozolimie w 1890 r. i czasopismo Revue Biblique w 1892 r. Badał tekst biblijny na tle języków, kultur i rodzajów pisarstwa starożytnego Bliskiego Wschodu. W czasie sporów o modernizm część duchownych widziała w tej metodzie zagrożenie dla wiarygodności Pisma. 29 czerwca 1912 r. Kongregacja Konsystorialna zarządziła wycofanie kilku jego pism z nauczania w domach formacyjnych, bez podania w dokumencie tytułów. W tym samym roku Lagrange musiał opuścić Jerozolimę, do której wrócił w 1913 r. Zrezygnował też z ogłoszenia komentarza do Księgi Rodzaju. [129] [130]

W encyklice Divino afflante Spiritu z 30 września 1943 r. Pius XII zalecił badanie m.in. języków starożytnych, okoliczności powstania tekstu i jego formy literackiej. Sobór Watykański II potwierdził te zasady w konstytucji Dei Verbum z 18 listopada 1965 r. Dokumenty przyjęły ważne elementy podejścia, które Lagrange stosował w praktyce. Miały charakter wskazań dla całej biblistyki. Lagrange jest Sługą Bożym. Jego szkoła datuje oficjalne otwarcie sprawy na 15 listopada 1987 r. [131] [132] [133]

Yves Congar

1904–1995 · dominikanin, teolog, później kardynał

Francuski dominikanin Yves Congar zajmował się jednością chrześcijan, rolą świeckich i odnową Kościoła. W książce Prawdziwa i fałszywa reforma w Kościele (1950) pytał, jak mogą się zmieniać instytucje kościelne w zgodzie z własną tradycją. Popierał też doświadczenia księży podejmujących pracę w fabrykach. W lutym 1954 r., podczas konfliktu wokół księży robotników, odsunięto go od nauczania w dominikańskim ośrodku Le Saulchoir. Jego prace poddano kontroli rzymskiej, która blokowała część wznowień i przekładów. Przenoszono go kolejno do Jerozolimy, Rzymu i Cambridge. W 1956 r. zamieszkał w Strasburgu. [134] [135]

W 1960 r. Congar został konsultorem komisji teologicznej przygotowującej Sobór Watykański II. W 1962 r. mianowano go oficjalnym ekspertem soboru. Od 1963 r. uczestniczył intensywnie w pracach nad konstytucją o Kościele Lumen gentium, a później współredagował także fragmenty innych dokumentów, między innymi dekretu o ekumenizmie. 26 listopada 1994 r. Jan Paweł II wyniósł go do godności kardynalskiej. Nominacje pokazują, jak zmieniła się instytucjonalna ocena jego pracy. Nie stwierdzono aktu kasacji wyroku doktrynalnego ani beatyfikacji. [134] [136]

Henri de Lubac

1896–1991 · jezuita, teolog, później kardynał

Henri de Lubac, francuski jezuita, wykładał w Lyonie. W książce Surnaturel (1946) poddał historycznej krytyce niektóre nowożytne ujęcia relacji między ludzką naturą a łaską. W 1950 r., w atmosferze sporów o tak zwaną nową teologię, generał jezuitów Jean-Baptiste Janssens odsunął go od wykładów i poddał jego pisma szczególnej kontroli. Encyklika Humani generis z tego roku dotyczyła szerszej grupy poglądów i nie wymieniała de Lubaca z nazwiska. W 1956 r. pozwolono mu wrócić do Lyonu, gdzie zajął się badaniami nad średniowieczną interpretacją Pisma. [137] [138]

W 1960 r. Jan XXIII powołał de Lubaca do grona konsultorów komisji teologicznej przygotowującej Sobór Watykański II. De Lubac został następnie ekspertem soboru i uczestniczył m.in. w pracach nad dokumentami o objawieniu oraz o relacji Kościoła ze współczesnym światem. Jan Paweł II mianował go kardynałem 2 lutego 1983 r. Zmianę jego sytuacji widać w powrocie do badań i kolejnych nominacjach. 20 września 2023 r. w archidiecezji lyońskiej otwarto dochodzenie w sprawie jego beatyfikacji. Na tym etapie przysługuje mu tytuł Sługi Bożego. [137] [138] [139] [140]

Marie-Dominique Chenu

1895–1990 · dominikanin, historyk teologii

Francuski dominikanin Marie-Dominique Chenu kierował studiami w Le Saulchoir. W Une école de théologie: Le Saulchoir (1937) przedstawił sposób uprawiania teologii, w którym ważne miejsce zajmowały historia i doświadczenie wspólnoty. W lutym 1942 r. Święte Oficjum wpisało książkę na indeks, a Chenu utracił funkcje w ośrodku. W kolejnych latach interesował się duszpasterstwem robotników. W 1954 r. stracił na pewien czas przywileje mistrza teologii, ograniczono mu nauczanie i publikowanie, a przełożeni skierowali go do klasztoru w Rouen. [141] [142]

Przywileje mistrza teologii odzyskał w 1959 r., a w 1962 r. wrócił do Paryża. Na Sobór Watykański II przyjechał jako prywatny doradca Claude’a Rollanda, biskupa Antsirabé na Madagaskarze. Taki udział miał inny zakres niż oficjalna nominacja eksperta soboru. Od 1964 r. Chenu współpracował przy opracowaniu fragmentu późniejszej konstytucji Gaudium et spes poświęconego rozpoznawaniu potrzeb współczesnego świata. W jego sprawie można wskazać przywrócenie uprawnień i późniejsze korzystanie z jego pracy. Brak aktu uchylającego indywidualnie wpis książki oraz beatyfikacji. [141] [143]

Óscar Arnulfo Romero Galdámez

1917–1980 · arcybiskup San Salvadoru

Óscar Romero objął archidiecezję San Salvadoru w lutym 1977 r. Po zamordowaniu 12 marca jezuity Rutilia Grande i dwóch towarzyszących mu osób wzmocnił publiczną obronę ofiar represji. W transmitowanych przez radio homiliach mówił o zabójstwach, porwaniach i obowiązkach władz wobec obywateli. Jego działalność duszpasterska budziła sprzeciw części biskupów. Dziennik Romera dokumentuje także wizytację przeprowadzoną przez biskupa Antonia Quarracina i dyskusję w Rzymie o zarządzaniu archidiecezją. Romero zginął 24 marca 1980 r., zastrzelony podczas odprawiania mszy. [144] [145] [146]

W procesie beatyfikacyjnym Kongregacja Nauki Wiary w 1998 r. zwróciła się o zawieszenie postępowania na czas szczegółowego badania homilii. Na podstawie decyzji Benedykta XVI z grudnia 2012 r. sprawa wróciła na zwykłą ścieżkę 24 kwietnia 2013 r. 3 lutego 2015 r. Franciszek zezwolił na promulgowanie dekretu o męczeńskiej śmierci zadanej z nienawiści do wiary. Było to rozstrzygnięcie w sprawie wyniesienia na ołtarze. W dostępnej dokumentacji brak wcześniejszego wyroku karnego na arcybiskupa, który wymagałby unieważnienia. Beatyfikacja odbyła się 23 maja 2015 r. w San Salvadorze, a kanonizacja 14 października 2018 r. w Rzymie. [144] [147]

Lorenzo Milani

1923–1967 · kapłan diecezjalny i nauczyciel

Lorenzo Milani był włoskim księdzem i nauczycielem. Po pracy w San Donato di Calenzano objął w 1954 roku małą parafię w Barbianie. Zorganizował tam szkołę dla dzieci, których szanse na dalszą naukę ograniczały warunki życia i pochodzenie. Już wcześniej zbierał dane o mieszkańcach parafii i zastanawiał się, dlaczego duszpasterstwo słabo do nich dociera. Na tej podstawie powstała książka Esperienze pastorali, wydana w 1958 roku. [148] [149]

W grudniu 1958 roku Święte Oficjum poleciło wycofać książkę z handlu, a ordynariuszowi zaleciło nadzór nad księdzem. List sekretarza Świętego Oficjum do florenckiego biskupa Ermenegilda Florita pozwala dokładnie ustalić treść decyzji. W 2014 roku kardynał Giuseppe Betori przekazał stanowisko Kongregacji Nauki Wiary. Kongregacja określiła dawny środek jako decyzję podyktowaną ówczesnymi okolicznościami i poinformowała, że ustały podstawy jej stosowania. [150] [151]

Franciszek 20 czerwca 2017 roku odwiedził grób Milaniego w Barbianie. W przemówieniu uznał jego kapłańskie świadectwo i pracę dla uczniów. Wyróżnić można więc ograniczenie rozpowszechniania książki, późniejsze wyjaśnienie jego skutków i publiczne uznanie autora. Na tej podstawie można mówić o zmianie oceny działalności Milaniego. [151] [152]

Pomoc w kryzysach Kościoła i wspólnot

Antoni Wielki

ok. 251–356 · egipski asceta i pustelnik

Antoni wychował się w Egipcie. Według Żywota Antoniego, przypisywanego biskupowi Atanazemu z Aleksandrii, rozdał majątek i podjął życie ascetyczne. Z czasem wokół jego pustelni skupili się uczniowie. Ten sam żywot relacjonuje, że w sporze o bóstwo Chrystusa zwolennicy arianizmu powołali się na rzekome poparcie Antoniego. Biskupi i wierni poprosili go o przybycie do Aleksandrii. Tam Antoni publicznie wystąpił przeciw ariańskiej nauce. Wizytę datuje się zwykle na 338 r. na podstawie zestawienia żywota z chronologią Atanazego, gdyż sama relacja nie podaje roku. [153] [154]

Wypowiedź ascety miała dla stronnictwa Atanazego znaczenie, ponieważ odwoływała się do autorytetu starszego mnicha cenionego przez wiernych. Żywot powstał w środowisku jednej ze stron sporu. Jest źródłem do rekonstrukcji roli Antoniego, ale nie pozwala zmierzyć skutku jego wystąpienia dla obsady biskupstwa. Opisane wydarzenia dotyczyły prośby o wsparcie i obrony stanowiska w sporze. Antoni jest czczony jako święty dawnego kultu. W kalendarzu rzymskim jego wspomnienie przypada 17 stycznia. [153] [154] [155]

Romuald z Rawenny

ok. 952–1027 · mnich, pustelnik i opat

Romuald pochodził z Rawenny. Wstąpił do klasztoru Sant’Apollinare in Classe, a następnie połączył życie zakonne z pustelniczym. Około 998 r. cesarz Otton III poparł jego wybór na opata tego samego klasztoru. W przekazie Piotra Damianiego ten epizod ukazuje napięcie między sprawowaniem władzy w dużej wspólnocie a rygorem życia pustelniczego. Romuald wkrótce złożył urząd i wrócił do zakładania lub wspierania mniejszych wspólnot. Spośród nich największą trwałość zyskało Camaldoli, z którego wyrosła tradycja kamedulska. [156] [157] [158]

W tym przypadku po zakonnika sięgnął władca potrzebujący opata. Wielkość jego wpływu na reformę duchowieństwa trzeba oceniać w granicach dostępnych informacji o klasztorach i uczniach. Żywot Piotra Damianiego, napisany po śmierci Romualda, służył także przedstawieniu ideału pustelniczego kolejnym pokoleniom mnichów. Kult Romualda ma średniowieczną metrykę. 9 lipca 1595 r. Klemens VIII rozszerzył go na Kościół łaciński. W historii prawa kanonizacyjnego decyzję tę podaje się jako wczesny przykład kanonizacji równoważnej, czyli papieskiego uznania dawnego kultu bez nowego pełnego procesu kanonizacji. [156] [158] [159]

Piotr Damiani

ok. 1007–1072 · mnich eremita, kardynał biskup i legat papieski

Piotr Damiani był wykształconym duchownym i przełożonym eremu w Fonte Avellana. W pismach i listach zajmował się m.in. obsadzaniem urzędów kościelnych za pieniądze i dyscypliną duchowieństwa. W 1057 r. Stefan IX powołał go, mimo jego niechęci, na kardynała biskupa Ostii. Odtąd Piotr wykonywał również zadania wysłannika papieskiego. W 1059 r. uczestniczył w misji mediolańskiej podczas sporu o nadużycia przy obsadzie urzędów i obyczaje duchowieństwa. O jej przebiegu informuje jego list do archidiakona Hildebranda, późniejszego Grzegorza VII. Jest to relacja autora bezpośrednio zaangażowanego w konflikt. [160] [161] [162]

Piotr otrzymał w 1067 r. zgodę na rezygnację z biskupstwa i powrót do Fonte Avellana, choć nadal wypełniał niektóre misje dla Stolicy Apostolskiej. W jego życiu współistniały doświadczenie pustelni i sprawowanie urzędu. Wezwanie do Rzymu było powierzeniem zadań, które wymagały władzy, wykształcenia i umiejętności prowadzenia sporów. Piotra czczono jako świętego od średniowiecza. W 1828 r. za Leona XII otrzymał tytuł doktora Kościoła. [160] [161] [163]

Bernard z Clairvaux

1090–1153 · cysters i opat

Bernard wstąpił do cystersów i w 1115 r. został opatem nowej wspólnoty w Clairvaux. Po śmierci Honoriusza II w 1130 r. dwie grupy kardynałów wybrały dwóch papieży, Innocentego II i Anakleta II. Na zgromadzeniu francuskich biskupów w Étampes Bernard opowiedział się za Innocentym. W kolejnych latach działał na rzecz jego uznania we Francji i poza nią. Poparcie opata było ważne, lecz wynik sporu zależał także od zabiegów innych duchownych i władców oraz od śmierci Anakleta w 1138 r. Bernard występował wtedy jako wpływowy opat kierujący wspólnotą zakonną. [164] [165] [166]

Później Bernard doradzał swemu dawnemu współbratu, papieżowi Eugeniuszowi III. W traktacie De consideratione przypominał mu o pierwszeństwie zadań duszpasterskich oraz o konieczności zachowania czasu na namysł i modlitwę. To kolejny ślad sięgania przez papiestwo po doświadczenie opata. Nie ma tu podstaw do mówienia o uchyleniu wcześniejszej kary. Aleksander III kanonizował Bernarda 18 stycznia 1174 r. Tytuł doktora Kościoła nadano mu za Piusa VIII w 1830 r. [164] [167] [168]

Piotr z Morrone (Celestyn V)

ok. 1210–1296 · ksiądz, pustelnik i założyciel wspólnoty, później papież

Piotr z Morrone był pustelnikiem i twórcą wspólnoty eremickiej. Po śmierci Mikołaja IV w kwietniu 1292 r. rywalizacja wewnątrz kolegium kardynalskiego przedłużyła wakat na ponad dwa lata. Kardynałowie wybrali Piotra 5 lipca 1294 r. Przyjął imię Celestyn V, a jego pontyfikat upłynął pod silnym wpływem króla Neapolu Karola II Andegaweńskiego. 13 grudnia 1294 r. zrezygnował. Potwierdził możliwość dobrowolnego złożenia urzędu papieskiego, co znalazło później miejsce w zbiorze prawa wydanym przez jego następcę. [169] [170] [171]

Bonifacy VIII nie zgodził się na swobodny powrót poprzednika do życia eremickiego. W obawie przed wykorzystaniem go przez przeciwników zatrzymał Piotra i osadził w zamku Fumone. Piotr zmarł tam 19 maja 1296 r. Klemens V kanonizował go 5 maja 1313 r. jako Piotra z Morrone. Badacze odnotowują, że na proces nakładał się ówczesny konflikt wokół pamięci o Bonifacym VIII. Kanonizacja uznała świętość pustelnika, a źródła dotyczące jego odosobnienia nie ukazują go jako skazanego wyrokiem o herezję. [169] [172]

Brygida Szwedzka

1303–1373 · świecka wdowa, mistyczka i fundatorka wspólnoty

Brygida Birgersdotter była szwedzką arystokratką, żoną i matką. Po śmierci męża związała swoje życie z działalnością religijną. W 1349 r. wyjechała do Rzymu, gdzie zabiegała o zatwierdzenie wspólnoty, z której wyrósł zakon brygidek. Z Rzymu apelowała do papieży o odnowę Kościoła i powrót z Awinionu. Należy do grona osób, które wywierały na nich nacisk. Dostępne źródła pozwalają wykazać jej udział w debacie, ale nie pozwalają przypisać jej osobiście decyzji Urbana V o powrocie do Rzymu na lata 1367–1370. [173] [174]

Bonifacy IX kanonizował Brygidę 7 października 1391 r. Marcin V potwierdził jej kanonizację 1 lipca 1419 r. Oddzielnie oceniano jej Objawienia. Jan Gerson podnosił zastrzeżenia przy okazji soboru w Konstancji. W Bazylei zakwestionowano niektóre fragmenty i w 1436 r. sformułowano zastrzeżenia do tekstu. W trakcie soboru tę ocenę ponownie rozpatrywano. Jednym z obrońców pism był dominikanin Juan de Torquemada. Dyskusja o dziele miała własny przebieg, przy zachowaniu uznanego wcześniej kultu autorki. Jan Paweł II ogłosił Brygidę współpatronką Europy 1 października 1999 r. [173] [175] [176] [177]

Katarzyna ze Sieny

1347–1380 · świecka pokutnica związana z dominikanami

Katarzyna Benincasa, córka farbiarza ze Sieny, należała do wspólnoty świeckich kobiet związanych z dominikanami. Zajmowała się chorymi, a z czasem pisała do osób mających wpływ na sprawy publiczne. W 1374 r. była we Florencji podczas kapituły generalnej dominikanów. Z tym spotkaniem tradycja wiąże poddanie jej rozeznaniu; w tym okresie otrzymała dominikanina Rajmunda z Kapui jako kierownika duchowego. Jego oficjalne wyznaczenie potwierdza dokument papieski z 1376 r. Zachowane źródła nie pozwalają przedstawić wydarzeń z 1374 r. jako procesu zakończonego wyrokiem uniewinniającym. [178] [179]

W 1376 r. Katarzyna przebywała w Awinionie i nakłaniała Grzegorza XI do powrotu do Rzymu. Papież opuścił Awinion jesienią tego roku, a do Rzymu wjechał w styczniu 1377 r. Jej listy dokumentują nacisk na papieża. Decyzja powstała w szerszym kontekście politycznym i kościelnym. Po wybuchu wielkiej schizmy zachodniej w 1378 r. Katarzyna udała się do Rzymu i wspierała Urbana VI, między innymi listownie. Pius II kanonizował ją 29 czerwca 1461 r., Paweł VI ogłosił doktorem Kościoła 4 października 1970 r., a Jan Paweł II współpatronką Europy 1 października 1999 r. [180] [181] [182] [183]

Daniel Słupnik

ok. 410–493 · mnich, kapłan i asceta

Daniel przyjął formę życia kojarzoną z Symeonem Słupnikiem. Zamieszkał na kolumnie w pobliżu Konstantynopola, a z czasem stał się kimś, do kogo przychodzili mnisi, mieszkańcy stolicy i ludzie dworu. Spisany po jego śmierci żywot łączy odosobnienie Daniela z bliskimi kontaktami z miastem. Asceta przyjął także święcenia kapłańskie. Jego siła w sporze z władzą płynęła z reputacji, którą miał wśród wiernych i duchownych. [184] [185]

W latach 475–476 cesarz Bazyliskos wystąpił przeciw rozstrzygnięciom soboru w Chalcedonie. Patriarcha Konstantynopola Akacjusz szukał oparcia wśród duchownych i ascetów. Według żywotu Daniel zszedł z kolumny, przyszedł do miasta i wsparł patriarchę. Autor opisuje go jako rozjemcę, który wzywał cesarza i biskupa do zaprzestania wrogości. Tekst powstał po to, by ukazać świętość bohatera. Znaczenie wystąpienia Daniela można osadzić w politycznym kryzysie Bazyliskosa, podczas gdy szczegóły osobistej rozmowy znamy z relacji hagiograficznej. [184] [185] [186]

Przedmiotem sprawy było poparcie dla patriarchy i uchwał soboru. Nie ma tu wcześniejszej kary Daniela, której odwołanie należałoby datować. Martyrologium Rzymskie upamiętnia go 11 grudnia. [185] [187]

Mikołaj z Flüe (Niklaus von Flüe)

1417–1487 · świecki pustelnik

Mikołaj z Flüe był szwajcarskim rolnikiem, mężem i ojcem dziesięciorga dzieci. W 1467 roku rozpoczął życie pustelnicze, a ostatecznie osiadł w Ranft blisko rodzinnego gospodarstwa. Doniesienia o jego długotrwałym poście zainteresowały władze Obwalden i biskupa Konstancji. Według dawnej relacji rada Obwalden zleciła obserwację pustelnika. Przedstawiciel biskupa zbadał sprawę w 1469 roku, podczas poświęcenia kaplicy w Ranft. Zachowany przekaz przypisuje mu wniosek, że nie stwierdził oszustwa. [188] [189]

Gdy w 1481 roku kantony spierały się o warunki przyjęcia Fryburga i Solury do związku, zwrócono się do Mikołaja o radę. Jego udział w mediacji jest poświadczony, choć nie był osobiście obecny na obradach. Porozumienie w Stans i układ z obu miastami zawarto 22 grudnia 1481 roku po dalszych rokowaniach. Zachowane świadectwa pozwalają przypisać pustelnikowi udział w dochodzeniu do porozumienia. Zakres jego wpływu i dokładna treść rady pozostają nieznane. Stawką był układ polityczny między kantonami. W 1649 roku Rzym zatwierdził kult liturgiczny Mikołaja, w 1669 roku nastąpiła beatyfikacja, a 15 maja 1947 roku kanonizował go Pius XII. [188] [190] [191] [192] [193]

Przypadki porównawcze

Jan Hus zginął w 1415 roku po skazaniu na soborze w Konstancji i przekazaniu władzy świeckiej. W grudniu 1999 roku Jan Paweł II wyraził żal z powodu jego okrutnej śmierci i uznał jego odwagę. Treścią przemówienia było wezwanie do pracy historycznej i ekumenicznej. W przypadku Giordana Bruna list kardynała Angela Sodana z 2000 roku dotyczył stosowania przemocy i pamięci o egzekucji z 1600 roku. Rekonstrukcja procesu pokazuje, że trybunał rozważał zarzuty dotyczące wielu dziedzin jego myśli. Obie wypowiedzi są świadectwami zmiany tonu i oceny postępowania. Ich forma i treść różnią się od sentencji, którą sąd wydał w sprawie Joanny d’Arc. [194] [195] [196] [1]

Święte Oficjum opublikowało w 1962 roku ostrzeżenie dotyczące pism Pierre’a Teilharda de Chardin. Wyjaśnienie z 1981 roku potwierdziło obowiązywanie ostrzeżenia. Franciszek przywołał jego modlitwę w Mongolii w 2023 roku. To udokumentowany przykład recepcji konkretnego tekstu duchowego. U Mistrza Eckharta przedmiotem bulli In agro dominico z 1329 roku było 28 twierdzeń przypisywanych jego pismom lub nauczaniu. Współczesna dyskusja naukowa dotyczy między innymi tego, jak komisja odczytała zdania wyrwane z ich kontekstu. [197] [198] [199]

W Canossie w styczniu 1077 roku Grzegorz VII udzielił Henrykowi IV absolucji po pokucie. Papieski list do niemieckich książąt potwierdza zwolnienie z ekskomuniki. W tle nadal trwał spór o władzę. Przykład pokazuje, że ułaskawienie lub zwolnienie z kary ma samoistny skutek i nie przesądza o trafności wcześniejszego aktu. [200]

Przypadek Joanny d’Arc pozwala mówić o pośmiertnym przywróceniu dobrego imienia. W sprawach, w których przywrócono urząd, cofnięto zakaz lub dopuszczono posługę, naprawa miała skutek praktyczny. Inny zakres miało przywrócenie pamięci liturgicznej, jak w przypadku Jana Chryzostoma. Ustalenie, czy naprawiono również konkretną szkodę materialną, wymagałoby osobnego świadectwa dla każdej sprawy. [1]

Zestawienie przypadków

Zestawienie podaje rodzaj interwencji i jej wynik. Źródła przy poszczególnych biogramach wskazują podstawę tych ustaleń.

Osoba i rolaSpór i podjęte działaniePóźniejsza zmianaStatus kultu
Hipolit Rzymski
zm. prawdopodobnie ok. 235 · prezbiter, pisarz chrześcijański
Rzymski prezbiter. Pewne jest zesłanie z Poncjanem na Sardynię w 235 r. Rola rywala biskupa Rzymu pozostaje przedmiotem sporu.Tradycja o pojednaniu. Wspólne wspomnienie obu zesłańców poświadczone w IV w.Święty męczennik czczony od starożytności
Atanazy Wielki
ok. 295–373 · biskup Aleksandrii
Biskup Aleksandrii od 328 r. Złożony z urzędu na synodzie w Tyrze w 335 r. Pięć okresów wygnania.Rzym w 341 r. i zachodni biskupi w Sardyce w 343 r. uznali jego prawa. Ostatecznie wrócił w 366 r.Święty czczony od starożytności. Doktor Kościoła (1568)
Jan Chryzostom
ok. 347–407 · biskup Konstantynopola
Biskup Konstantynopola. Złożony z urzędu na synodzie pod Dębem w 403 r. i ponownie wygnany w 404 r.Innocenty I uznawał go za biskupa za życia. Później wpisano go do dyptyków, a w 438 r. sprowadzono relikwie.Święty czczony od V w. Doktor Kościoła (1568)
Maksym Wyznawca
ok. 580–662 · mnich i teolog
Mnich i teolog. Proces w Konstantynopolu w 655 r. Ponowne skazanie i wygnanie w 662 r.Sobór w latach 680–681 przyjął naukę o dwóch wolach Chrystusa, której bronił Maksym.Święty czczony jako wyznawca
Hildegarda z Bingen
1098–1179 · przełożona klasztoru, autorka
Benedyktyńska przełożona w Rupertsbergu. Jej wspólnocie ograniczono życie liturgiczne po sporze o pochówek w 1178 r.W marcu 1179 r. arcybiskup Moguncji zgodził się na wznowienie liturgii pod warunkiem przedstawienia wiarygodnych świadków.Kult rozszerzony na cały Kościół i tytuł doktora Kościoła (2012)
Tomasz z Akwinu
ok. 1225–1274 · dominikanin i teolog
Dominikanin i teolog. Zakaz nauczania 219 tez w Paryżu w 1277 r. Odrębne ograniczenia w Oksfordzie.Paryski biskup uchylił w 1325 r. zakaz w zakresie, w jakim dotyczył lub miał dotyczyć nauki Tomasza.Kanonizowany (1323). Doktor Kościoła (1567)
Joanna d’Arc
ok. 1412–1431 · świecka, uczestniczka wojny
Świecka uczestniczka wojny stuletniej. Sąd kościelny w Rouen stwierdził herezję i ekskomunikę. Egzekucję wykonano 30 maja 1431 r.7 lipca 1456 r. trybunał upoważniony przez Kaliksta III unieważnił wcześniejsze postępowanie i wyrok.Beatyfikowana (1909). Kanonizowana (1920)
Ignacy Loyola
1491–1556 · pielgrzym, później jezuita
W 1527 r. świecki student prowadzący rozmowy religijne. Dwa uwięzienia w Hiszpanii, potem dochodzenie w Rzymie jako ksiądz.Gubernator Rzymu 18 listopada 1538 r. oczyścił Ignacego i jego towarzyszy z zarzutów podniesionych w Rzymie.Beatyfikowany (1609). Kanonizowany (1622)
Jan od Krzyża
1542–1591 · karmelita, mistyk
Karmelita i współtwórca reformy. Przełożeni starej obserwancji uwięzili go w Toledo w latach 1577–1578.Grzegorz XIII zgodził się w 1580 r. na odrębną prowincję karmelitów bosych.Beatyfikowany (1675). Kanonizowany (1726). Doktor Kościoła (1926)
Józef Kalasancjusz
ok. 1557–1648 · kapłan, założyciel pijarów
Hiszpański ksiądz i założyciel pijarów. Zatrzymany przez Święte Oficjum w 1642 r. i zawieszony w urzędzie w 1643 r. Zakon utracił dotychczasowy status w 1646 r.Aleksander VII w 1656 r. dopuścił śluby proste. Klemens IX w 1669 r. przywrócił status zakonu i śluby uroczyste.Beatyfikowany (1748). Kanonizowany (1767)
Alfons Maria Liguori
1696–1787 · biskup, założyciel redemptorystów
Ksiądz, biskup i założyciel redemptorystów. Dekret Piusa VI z 1780 r. oddzielił domy neapolitańskie od zgromadzenia zatwierdzonego przez Rzym.Pius VI zwołał kapitułę zjednoczeniową reskryptem z 1792 r. Kapituła odbyła się w marcu 1793 r.Beatyfikowany (1816). Kanonizowany (1839). Doktor Kościoła (1871)
Mary MacKillop
1842–1909 · zakonnica, założycielka
Zakonnica, współzałożycielka Sióstr św. Józefa. Ekskomunikowana przez biskupa Adelaide 22 września 1871 r.Biskup polecił zdjąć ekskomunikę w lutym 1872 r. Rzym osobno zatwierdził zgromadzenie w 1888 r.Beatyfikowana (1995). Kanonizowana (2010)
Flawian z Konstantynopola
zm. 449 · biskup Konstantynopola
Synod w Efezie pozbawił go urzędu w 449 r. Zmarł w związku z wygnaniem.Sobór w Chalcedonie w 451 r. uznał jego naukę i orzekł, że został skazany niesprawiedliwie.Święty od starożytności.
Cyryl Jerozolimski
ok. 315–386/387 · biskup Jerozolimy
Trzykrotnie wygnany w sporze o naukę i uprawnienia biskupie.Powrót około 378 r. Synod z 382 r. potwierdził prawowitość jego biskupstwa.Święty od starożytności, doktor Kościoła od 1883 r.
Franciszek z Asyżu
1181/1182–1226 · świecki z pochodzenia, później diakon i twórca wspólnoty braci mniejszych
Wczesny żywot opisuje wyśmiewanie Franciszka jako człowieka, który stracił rozum, i uwięzienie przez ojca.Ustna aprobata ok. 1209–1210 r., bulla zatwierdzająca regułę 29 listopada 1223 r.Kanonizacja 16 lipca 1228 r.
Jan Boży (João Cidade)
1495–1550 · świecki, założyciel szpitala w Grenadzie
W 1539 r. publiczne zachowanie uznano za obłęd. Umieszczono go w Szpitalu Królewskim w Grenadzie.Po opuszczeniu szpitala założył własną placówkę. Papieska aprobata wspólnoty szpitalnej 1 stycznia 1572 r.Beatyfikacja 21 września 1630 r. Kanonizacja 16 października 1690 r.
Teresa z Ávili
1515–1582 · karmelitanka, reformatorka
Donosy do hiszpańskiej inkwizycji i zatrzymanie Księgi życia w 1575 r. Postępowania nie zakończyły się wyrokiem skazującym.Sewilskie dochodzenie 1575–1576 zakończyło się pomyślnie. Grzegorz XIII uznał odrębną prowincję 22 czerwca 1580 r.Beatyfikacja 24 kwietnia 1614 r. Kanonizacja 12 marca 1622 r. Doktor Kościoła od 27 września 1970 r.
Małgorzata Maria Alacoque
1647–1690 · wizytka, zakonnica
Współsiostry i część przełożonych kwestionowały jej doświadczenia. Poparł ją kierownik duchowy Claude de la Colombière.Zezwolenie na lokalne święto w 1765 r. i na obchody w całym Kościele łacińskim w 1856 r.Beatyfikacja 18 września 1864 r. Kanonizacja 13 maja 1920 r.
Benedykt Józef Labre
1748–1783 · świecki, pielgrzym
Nie pozostał we wspólnotach kartuzów i trapistów. Relacje wymieniają różne przyczyny, w tym zły stan zdrowia.Przyjęcie do wspólnot zakończyło się na etapie prób. Późniejsze uznanie wyraziły beatyfikacja i kanonizacja.Beatyfikacja 20 maja 1860 r. Kanonizacja 8 grudnia 1881 r.
Ojciec Pio z Pietrelciny (Francesco Forgione)
1887–1968 · kapucyn, ksiądz
Święte Oficjum uznało, że nadprzyrodzoności zjawisk nie wykazano (1923). W 1931 r. ograniczono posługę.Powrót do publicznej mszy w 1933 r. i do spowiadania w 1934 r. Po kontroli z 1960 r. praktyczne złagodzenie ograniczeń w 1964 r.Beatyfikacja 2 maja 1999 r. Kanonizacja 16 czerwca 2002 r.
Faustyna Kowalska
1905–1938 · zakonnica w Zgromadzeniu Sióstr Matki Bożej Miłosierdzia
Spowiednik prosił o ocenę zdrowia. Notyfikacja Świętego Oficjum z 6 marca 1959 r. zakazała rozpowszechniania określonych obrazów i pism.Kongregacja Nauki Wiary stwierdziła 15 kwietnia 1978 r., że zakazy z 1959 r. przestały obowiązywać.Beatyfikacja 18 kwietnia 1993 r. Kanonizacja 30 kwietnia 2000 r.
Girolamo Savonarola
1452–1498 · dominikanin, kaznodzieja
Aleksander VI ogłosił ekskomunikę w 1497 r. Proces we Florencji zakończył się egzekucją 23 maja 1498 r.Ograniczona cenzura pism (1558–1559). Komisja historyczna w 1998 r. Brak udokumentowanej kasacji wyroku.Bez beatyfikacji i kanonizacji
Matteo Ricci
1552–1610 · jezuita, ksiądz i misjonarz
Po jego śmierci Rzym ograniczał ryty chińskie decyzjami z 1704, 1715 i 1742 r.Instrukcja z 8 grudnia 1939 r. dopuściła wskazane gesty i zniosła obowiązek przysięgi misjonarzy.Czcigodny Sługa Boży od 17 grudnia 2022 r.
Galileusz (Galileo Galilei)
1564–1642 · świecki, matematyk i badacz przyrody
Wyrok Świętego Oficjum z 22 czerwca 1633 r., odwołanie poglądów, zakaz Dialogu i kara więzienia zamieniona na areszt domowy.Zezwolenia 1820–1822, Dialog pominięty w indeksie w 1835 r. Uznanie błędu teologów w 1992 r. Bez kasacji wyroku.Bez beatyfikacji i kanonizacji
Félicité Robert de Lamennais
1782–1854 · ksiądz, publicysta i filozof
Mirari vos z 15 sierpnia 1832 r. odrzuciła szereg tez. Singulari nos z 25 czerwca 1834 r. potępiła jego książkę.Brak formalnej rehabilitacji. Dignitatis humanae (1965) uznała prawo do wolności religijnej jako wolności od przymusu.Bez beatyfikacji i kanonizacji
Antonio Rosmini
1797–1855 · ksiądz, filozof i założyciel Instytutu Miłości
Dwie książki na indeksie w 1849 r. Potępienie 40 tez w Post obitum (14 grudnia 1887 r.).Nota z 1 lipca 2001 r. stwierdziła, że potępione znaczenie tez nie odpowiada autentycznej myśli Rosminiego.Beatyfikacja 18 listopada 2007 r.
John Henry Newman
1801–1890 · duchowny anglikański, później katolicki oratorianin i kardynał
Artykuł z 1859 r. o zasięganiu zdania wiernych spotkał się z doniesieniem biskupa Browna do Rzymu.Kardynalat z nadania Leona XIII 12 maja 1879 r.Beatyfikacja 19 września 2010 r. Kanonizacja 13 października 2019 r. Doktor Kościoła od 1 listopada 2025 r.
Marie-Joseph Lagrange
1855–1938 · dominikanin, biblista
Kongregacja Konsystorialna ograniczyła użycie niektórych pism w seminariach (29 czerwca 1912 r.). Roczny wyjazd z Jerozolimy.Powrót do Jerozolimy w 1913 r. Uznanie zasad badawczych w 1943 i 1965 r.Sługa Boży. Publiczne otwarcie procesu 15 listopada 1987 r. według École biblique.
Yves Congar
1904–1995 · dominikanin, teolog, później kardynał
W 1954 r. odsunięty od nauczania w Le Saulchoir, objęty cenzurą i skierowany poza Francję.Konsultor komisji przygotowawczej w 1960 r., ekspert soborowy w 1962 r., kardynał od 26 listopada 1994 r.Bez beatyfikacji i kanonizacji
Henri de Lubac
1896–1991 · jezuita, teolog, później kardynał
W 1950 r. przełożony jezuitów odsunął go od wykładów i wprowadził szczególną kontrolę pism.Konsultor przygotowań soborowych w 1960 r., następnie ekspert soboru. Kardynał od 2 lutego 1983 r.Sługa Boży. Otwarcie procesu diecezjalnego 20 września 2023 r.
Marie-Dominique Chenu
1895–1990 · dominikanin, historyk teologii
W 1942 r. książka na indeksie i utrata stanowiska. W 1954 r. dalsze ograniczenia nauczania i publikacji oraz przeniesienie.Przywrócenie przywilejów mistrza teologii w 1959 r., powrót do Paryża w 1962 r. i współpraca przy soborze.Bez beatyfikacji i kanonizacji
Óscar Arnulfo Romero Galdámez
1917–1980 · arcybiskup San Salvadoru
Krytyka działalności duszpasterskiej i jej kontrola. Proces beatyfikacyjny wstrzymano w 1998 r. dla analizy homilii.Wznowienie procedury w 2013 r. na podstawie decyzji z 2012 r. Dekret o męczeństwie zatwierdzono do publikacji 3 lutego 2015 r.Beatyfikacja 23 maja 2015 r. Kanonizacja 14 października 2018 r.
Lorenzo Milani
1923–1967 · kapłan diecezjalny i nauczyciel
Święte Oficjum kazało w 1958 r. wycofać książkę z handlu i poleciło nadzór nad autorem.Wyjaśnienie z 2014 r. o nieaktualności środka. Uznanie papieża w 2017 r.Bez beatyfikacji.
Antoni Wielki
ok. 251–356 · egipski asceta i pustelnik
Według Żywota Antoniego biskupi i wierni wezwali go do Aleksandrii, gdy jego autorytetem posłużyli się zwolennicy arianizmu.Publiczne wystąpienie na rzecz stanowiska Atanazego, prawdopodobnie w 338 r.Święty dawnego kultu. Wspomnienie 17 stycznia.
Romuald z Rawenny
ok. 952–1027 · mnich, pustelnik i opat
Otton III poparł wybór pustelnika na opata Sant’Apollinare in Classe ok. 998 r.Romuald krótko kierował klasztorem, potem wrócił do życia eremickiego i zakładał nowe wspólnoty.Dawny kult, rozszerzony na cały Kościół łaciński równoważną kanonizacją 9 lipca 1595 r.
Piotr Damiani
ok. 1007–1072 · mnich eremita, kardynał biskup i legat papieski
W 1057 r. Stefan IX powołał go na kardynała biskupa Ostii. Później reprezentował papieży w sporach lokalnych.Misja mediolańska w 1059 r., powrót do eremu za zgodą papieża w 1067 r. i dalsze poselstwa.Święty dawnego kultu. Doktor Kościoła od 1828 r.
Bernard z Clairvaux
1090–1153 · cysters i opat
Po podwójnym wyborze w 1130 r. Bernard odegrał istotną rolę w decyzji zgromadzenia w Étampes o poparciu Innocentego II.Wspierał Innocentego II podczas schizmy trwającej do 1138 r. Później doradzał Eugeniuszowi III.Kanonizacja 18 stycznia 1174 r. Doktor Kościoła od 1830 r.
Piotr z Morrone (Celestyn V)
ok. 1210–1296 · ksiądz, pustelnik i założyciel wspólnoty, później papież
Wybrany na papieża 5 lipca 1294 r. po ponad dwóch latach wakatu. Ustąpił 13 grudnia, a następca uwięził go w Fumone.Prawo dopuszczało jego rezygnację. Po śmierci kanonizowany jako Piotr z Morrone.Kanonizacja 5 maja 1313 r.
Brygida Szwedzka
1303–1373 · świecka wdowa, mistyczka i fundatorka wspólnoty
Zabiegała o powrót papiestwa z Awinionu. Po śmierci jej Objawienia badano na soborach w Konstancji i Bazylei.Potwierdzenie kanonizacji w 1419 r. W Bazylei wieloetapowa ocena tekstów i obrona ich rozpowszechniania.Kanonizacja 7 października 1391 r. Współpatronka Europy od 1 października 1999 r.
Katarzyna ze Sieny
1347–1380 · świecka pokutnica związana z dominikanami
W 1374 r. uczestniczyła w kapitule dominikanów, a Rajmund z Kapui został jej kierownikiem. W 1376 r. zabiegała o powrót papieża.Po wybuchu schizmy w 1378 r. działała w obronie Urbana VI. Wykorzystane źródła nie dokumentują wyroku wymagającego kasacji.Kanonizacja 29 czerwca 1461 r. Doktor Kościoła od 4 października 1970 r. Współpatronka Europy od 1 października 1999 r.
Daniel Słupnik
ok. 410–493 · mnich, kapłan i asceta
Patriarcha Akacjusz zabiegał o wsparcie ascety podczas konfliktu z Bazyliskosem w latach 475–476.Daniel wystąpił publicznie w obronie soboru chalcedońskiego. Żywot przypisuje mu rolę mediatora.Święty od starożytności.
Mikołaj z Flüe (Niklaus von Flüe)
1417–1487 · świecki pustelnik
W 1469 r. przedstawiciel biskupa Konstancji sprawdził doniesienia o poście. W 1481 r. pustelnik wspierał rokowania w Stans.Przekaz o badaniu nie stwierdza oszustwa. Mediacja wspomogła uzgodnienia między kantonami.Kult liturgiczny zatwierdzony w 1649 r., beatyfikacja w 1669 r., kanonizacja w 1947 r.

Bibliografia i źródła

  1. Proces o stwierdzenie nieważności skazania Joanny d’Arc, sentencja ogłoszona w Rouen 7 lipca 1456 r., przekład francuski w edycji akt. ↩1 ↩2 ↩3
  2. Kongregacja Nauki Wiary, notyfikacja z 15 kwietnia 1978 r. o nabożeństwie do Miłosierdzia Bożego w formach proponowanych przez s. Faustynę, AAS 70 (1978), s. 350. ↩
  3. Sobór w Chalcedonie, akta z 451 r., sesje I–II, przekład w Nicene and Post-Nicene Fathers, seria II, t. XIV. ↩
  4. Kodeks Prawa Kanonicznego, księga VI w brzmieniu po reformie z 2021 r., kan. 1331–1333 i 1354–1358. ↩
  5. Uniwersytet Warszawski, Recognising Saints in the High Middle Ages. Local and Papal Formalisation of Cults Reconsidered, projekt badawczy 2025–2030, opis zakresu. ↩
  6. C. Renoux, The Quintuple Canonization of 1622. Between the Renewal of the Making of Saints and Claims for Pontifical Monopoly, Journal of Early Modern Christianity 9(2), 2022, s. 179–199, cz. 1. ↩
  7. Chronograf z 354 roku, cz. XIII, Catalogus Liberianus, wpis o Poncjanie, w: Theodor Mommsen (wyd.), Chronica Minora, t. 1, 1892, s. 74–75 ↩
  8. Ronald Heine, Hippolytus, Ps.-Hippolytus and the Early Canons, w: The Cambridge History of Early Christian Literature, 2004, s. 142–151 ↩1 ↩2
  9. Enciclopedia dei Papi, Ippolito, antipapa, santo, Treccani, 2000, analiza źródeł i dziejów sporu o tożsamość Hipolita ↩1 ↩2
  10. Alex Fogleman, Hiddenness and Revelation: The Hippolytan School and the Knowledge of Mystery, w: Knowledge, Faith, and Early Christian Initiation, Cambridge University Press, 2023, s. 93–113, zwłaszcza s. 94–97 ↩
  11. Chronograf z 354 roku, cz. XII, Depositio martyrum, wpis pod idami sierpniowymi, wyd. Theodor Mommsen, 1892, s. 71–72 ↩
  12. Damazy I, Epigram 35 (366–384), tekst łaciński, przekład i komentarz, The Presbyters Project, Uniwersytet Warszawski, rekord 2225 ↩
  13. Uta Heil, Athanasius of Alexandria (328–373), Athanasius Werke, projekt uniwersytetów w Erlangen i Wiedniu, § 1.2–1.13 ↩1 ↩2
  14. Atanazy z Aleksandrii, Apologia contra Arianos, cz. I, § 8–10 (sprawa Arseniusza), 21–35 (list Juliusza), 36–50 (Sardyka), przekład Archibalda Robertsona, Nicene and Post-Nicene Fathers, seria 2, t. 4, 1892 ↩1 ↩2
  15. I Sobór Konstantynopolitański (381), kanon 1, w: Norman P. Tanner (wyd.), Decrees of the Ecumenical Councils, t. 1, 1990 ↩
  16. Benedykt XVI, Św. Atanazy z Aleksandrii, audiencja generalna, 20 czerwca 2007 roku ↩
  17. New Catholic Encyclopedia, wyd. 2, 2003, t. 4, hasło Doctor of the Church, s. 801–802 ↩1 ↩2
  18. Pauline Allen (wyd. i tłum.), John Chrysostom: Homilies on Philippians, Society of Biblical Literature, 2013, wprowadzenie, s. xi–xii ↩1 ↩2
  19. Benedykt XVI, List na 1600. rocznicę śmierci św. Jana Chryzostoma, 10 sierpnia 2007 roku, §§ 2–3 ↩1 ↩2
  20. Jan Chryzostom, Pierwszy list do Innocentego I, ok. 404 roku, §§ 2–3 (Teofil, złożenie z urzędu i prośba o ponowne rozpatrzenie sprawy) ↩
  21. Sokrates Scholastyk, Historia kościelna, VII, 25, przekład A. C. Zenosa, Nicene and Post-Nicene Fathers, seria 2, t. 2, 1890 ↩
  22. Teodoret z Cyru, Historia kościelna, V, 36, przekład Blomfielda Jacksona, Nicene and Post-Nicene Fathers, seria 2, t. 3, 1892 ↩
  23. Pauline Allen i Bronwen Neil (wyd. i tłum.), Maximus the Confessor and His Companions: Documents from Exile, Oxford University Press, 2002, wprowadzenie, § 7, na podstawie Record of the Trial i Commemoration ↩1 ↩2
  24. Benedykt XVI, Św. Maksym Wyznawca, audiencja generalna, 25 czerwca 2008 roku ↩1 ↩2
  25. Basile Markesinis, Erreurs récurrentes et certitudes concernant la dernière décennie de la vie de S. Maxime le Confesseur, Byzantion 88, 2018, s. 329–344 ↩
  26. III Sobór Konstantynopolitański (680–681), definicja wiary, sesja XVIII, w: Norman P. Tanner (wyd.), Decrees of the Ecumenical Councils, t. 1, 1990 ↩
  27. Hildegarda i Chrystian z Buch, korespondencja nr 23, 24 i 24r (1178–1179), w: Joseph L. Baird i Radd K. Ehrman (tłum.), The Letters of Hildegard of Bingen, t. 1, Oxford University Press, 1994, s. 76–83 ↩1 ↩2
  28. Benedykt XVI, List apostolski ogłaszający św. Hildegardę z Bingen doktorem Kościoła powszechnego, 7 października 2012 roku, §§ 2, 7 ↩1 ↩2
  29. Biuro Prasowe Stolicy Apostolskiej, Promulgazione di decreti della Congregazione delle Cause dei Santi, 10 maja 2012 roku, decyzja o rozszerzeniu kultu Hildegardy ↩
  30. Hans Thijssen, Condemnation of 1277, Stanford Encyclopedia of Philosophy, aktualizacja 18 grudnia 2023 roku, §§ 1–4, 6 ↩1 ↩2
  31. Paweł VI, List Lumen Ecclesiae na 700. rocznicę śmierci św. Tomasza z Akwinu, 20 listopada 1974 roku, część III ↩1 ↩2
  32. Andrew E. Larsen, The School of Heretics: Academic Condemnation at the University of Oxford, 1277–1409, Brill, 2011, rozdz. 3, The Condemnation of 1284 and the Condemnation of Richard Knapwell ↩
  33. Stefan de Bourret, akt z lutego 1325 roku, w: Chartularium Universitatis Parisiensis, t. 2, cz. 1, nr 838, s. 280–281, fragmenty w: Marc Millais, Thomas Aquinas and The Interlinking of Sanctity and Doctrine, New Blackfriars 104, 2023, s. 715–725, przyp. 1, 4–6 ↩
  34. Tomasz Nawracała, The Position of the General Chapters of the Dominican Brothers Towards the Teaching of St. Thomas Aquinas and the Question of Immaculate Conception, Verbum Vitae 42, 2024, s. 521–543, zwłaszcza s. 529 ↩
  35. Stefan de Bourret, akt dotyczący cenzury nauk Tomasza, Chartularium Universitatis Parisiensis, t. 2, nr 838, s. 280–281, dłuższy fragment w: Serge-Thomas Bonino, materiały Papieskiego Uniwersytetu Świętego Krzyża, tekst 9 ↩
  36. Daniel Hobbins (wyd. i tłum.), The Trial of Joan of Arc, Harvard University Press, 2005, wprowadzenie, s. 1–8, i tekst wyroku z 30 maja 1431 roku, s. 200–201 ↩1 ↩2
  37. Benedykt XVI, Św. Joanna d’Arc, audiencja generalna, 26 stycznia 2011 roku, odsyłacze do edycji Procès de condamnation i Procès en nullité ↩1 ↩2
  38. British Library, Stowe MS 84, Processus justificationis Johanne d’Arc (1455–1456), opis jednej z trzech urzędowych kopii akt i wyroku z 7 lipca 1456 roku ↩
  39. Dykasteria Spraw Kanonizacyjnych, Giovanna d’Arco, daty beatyfikacji i kanonizacji ↩
  40. Philippe Contamine, Le procès en révision de la condamnation de Jeanne d’Arc (1450–1456): raisons, obstacles, procédure, résultats, Histoire de la justice 30, 2020, s. 17–36 ↩
  41. Ignacy Loyola, Autobiografia spisana przez Luísa Gonçalvesa da Câmarę (1553–1555), §§ 57–71, 98, wyd. elektroniczne jezuitów, A Pilgrim’s Journey ↩1 ↩2
  42. Wenceslao Soto Artuñedo SJ, Reconocimiento de la santidad de Ignacio de Loyola, 1556–1622, Archivum Historicum Societatis Iesu 91, nr 181, 2022, zwłaszcza s. 9–10 i 42–43 ↩1 ↩2
  43. Ignacy Loyola, list do Isabel Roser, Rzym, 19 grudnia 1538 roku, w: Lettere di sant’Ignazio di Loyola, t. 1, komentarz odsyłający do tekstu wyroku, Monumenta Ignatiana, Scripta I, s. 627–629 ↩
  44. Dizionario Biografico degli Italiani, Benedetto Conversini, Treccani, opis procesu rzymskiego i fragment wyroku z 1538 roku ↩
  45. Towarzystwo Jezusowe, On 27 September 1540, the Society of Jesus Received Papal Approval, 2021, o bulli Regimini militantis Ecclesiae ↩
  46. Benedykt XVI, Św. Jan od Krzyża, audiencja generalna, 16 lutego 2011 roku, biografia i działalność reformatorska ↩1 ↩2
  47. J. Carlos Vizuete Mendoza, Penas y castigos corporales entre los Carmelitas Descalzos. Frailes delincuentes y apóstatas en Nueva España, Anuario Jurídico y Económico Escurialense 49, 2016, s. 523–548, zwłaszcza s. 524–525 ↩
  48. Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes, Cronología de San Juan de la Cruz, wpisy 1577–1578 ↩
  49. Grzegorz XIII, brewe zezwalające na utworzenie odrębnej prowincji, 22 czerwca 1580 roku, w: Monumenta Historica Carmeli Teresiani, t. 2, s. 191–199, omówienie A. Fortesa, Breves y bulas teresianas, nr 49 ↩
  50. Antonio José Mialdea Baena, La recepción de la obra literaria de san Juan de la Cruz en España durante los siglos XVII, XVIII y XIX, Universidad de Córdoba, s. 90–95, o świadectwach dotyczących inkwizycji ↩
  51. Dykasteria Spraw Kanonizacyjnych, Giovanni della Croce, beatyfikacja, kanonizacja i tytuł doktora Kościoła ↩
  52. Silvano Giordano, Giuseppe Calasanzio, santo, Dizionario Biografico degli Italiani, Treccani, t. 57, 2001, biografia i działania Świętego Oficjum ↩1 ↩2
  53. Alberto Tanturri, Sozzi, Mario, Dizionario Biografico degli Italiani, Treccani, t. 93, 2018, dokumenty Świętego Oficjum z 1642–1643 roku ↩
  54. Antonio Lezáun, The History of the Order of the Pious Schools: A Handbook, Publicaciones ICCE, 2011, rozdz. 1.2–1.4, treść brewe z 1646, 1656 i 1669 roku ↩
  55. Christopher Carlsmith, Schools of Vice, H-Italy / H-Net Reviews, 2009, recenzja opracowania archiwalnego Karen Liebreich, Fallen Order, o skargach i reakcji przełożonych ↩
  56. Dykasteria Spraw Kanonizacyjnych, Giuseppe Calasanzio, data i papież kanonizacji ↩
  57. Dykasteria Spraw Kanonizacyjnych, Alfonso Maria de’ Liguori, biografia, beatyfikacja 15 września 1816 roku i kanonizacja 26 maja 1839 roku ↩1 ↩2
  58. Giuseppe Orlandi, I Redentoristi napoletani tra rivoluzione e restaurazione, Spicilegium Historicum Congregationis SSmi Redemptoris 42, 1994, s. 179–229, cz. I.d–e o Regolamento ↩
  59. Marek Kotyński CSsR, La volontà di Dio nell’esperienza spirituale di Alfonso Maria de Liguori, Spicilegium Historicum Congregationis SSmi Redemptoris 54, 2006, s. 299–371, zwłaszcza s. 365–368 ↩1 ↩2
  60. Giuseppe Russo, I Redentoristi di Agrigento (Parte II), Spicilegium Historicum Congregationis SSmi Redemptoris 53, 2005, s. 383–385, reskrypt Piusa VI i obrady kapituły ↩
  61. Franciszek, Przesłanie w 150. rocznicę ogłoszenia św. Alfonsa Marii Liguoriego doktorem Kościoła, 23 marca 2021 roku ↩
  62. Osmund Thorpe, MacKillop, Mary Helen (1842–1909), Australian Dictionary of Biography, Australian National University, t. 5, 1974, wersja online zaktualizowana po kanonizacji ↩1 ↩2
  63. Royal Commission into Institutional Responses to Child Sexual Abuse, Final Report, t. 16, Religious Institutions, ks. 1, 2017, s. 178–179, zeznanie Josepha Tappeinera z 11 czerwca 1872 roku i sprawa Keatinga ↩
  64. Sisters of Saint Joseph, Reasons for Mary MacKillop’s Excommunication, opracowanie z dokumentami, w tym pismo księży do biskupa z lutego 1871 roku ↩
  65. Mary MacKillop Museum, Mary MacKillop’s Excommunication, 23 kwietnia 2025 roku, chronologia decyzji i przywrócenia wspólnoty ↩
  66. Mary MacKillop Place Museum, Significant Dates in the Life of Mary MacKillop, 2006, wpisy 1873–1875 i 1888 ↩
  67. Benedykt XVI, Homilia podczas kanonizacji sześciorga błogosławionych, w tym Mary MacKillop, 17 października 2010 roku ↩
  68. Sisters of Saint Joseph, Father Joseph Tappeiner SJ, przyp. 21, z odsyłaczem do Paula Gardinera, Positio, s. 221 (23 lutego 1872 roku) ↩
  69. Kay Whitehead, Women’s “Life-Work”: Teachers in South Australia, 1836–1906, University of Adelaide, s. 120, dochodzenie kościelne z 1872 roku ↩
  70. Sobór w Chalcedonie, akta sesji I–II z 451 r., w przekładzie H. R. Percivala, Nicene and Post-Nicene Fathers, seria II, t. XIV. Por. R. Price i M. Gaddis, The Acts of the Council of Chalcedon, Liverpool University Press, 2005. ↩1 ↩2 ↩3
  71. F. M. Rudge, St. Flavian, The Catholic Encyclopedia, t. 6, 1909, opis Efezu i Chalcedonu. ↩1 ↩2
  72. Conferenza Episcopale Italiana, Martirologio Romano, 17 lutego, wspomnienie Flawiana z Konstantynopola. ↩1 ↩2
  73. Benedykt XVI, audiencja generalna o Cyrylu Jerozolimskim, 27 czerwca 2007 r. ↩1 ↩2 ↩3
  74. P. Van Nuffelen, The Career of Cyril of Jerusalem (c.348–87). A Reassessment, The Journal of Theological Studies 58(1), 2007, s. 134–146, DOI 10.1093/jts/fll105. ↩1 ↩2
  75. Synod w Konstantynopolu, list do biskupów zachodnich, 382 r., zachowany w Historii Kościoła Teodoreta z Cyru, V, 9. ↩
  76. Jan Paweł II, list apostolski Omnium Ecclesiarum Matri, 7 marca 1987 r., przywołanie listu Leona XIII Nullo unquam tempore z 28 lipca 1883 r. ↩
  77. Tomasz z Celano, Vita prima sancti Francisci (1228–1229), część I, § 10–15, przekład A.G. Ferrersa Howella. ↩
  78. André Vauchez, Francis of Assisi: The Life and Afterlife of a Medieval Saint, przeł. Michael F. Cusato, Yale University Press, 2012, pierwsza część, rozdz. 1–4. ↩1 ↩2
  79. Benedykt XVI, katecheza „Saint Francis of Assisi”, 27 stycznia 2010 r., akapity o początkach wspólnoty i kanonizacji. ↩1 ↩2
  80. Commission on the Franciscan Intellectual Tradition, „Via Vitae: Celebrating the 800th Anniversary of the Rule of St. Francis” (2023), oraz „Dedication of the Basilica of San Francesco in Assisi” (2026), o bulli i dacie kanonizacji. ↩
  81. Francisco de Castro, Historia de la vida y sanctas obras de Iuan de Dios y de la institucion de su Orden y principio de su Hospital, Granada 1585, relacja o kazaniu i pobycie w szpitalu, egz. Biblioteca Virtual de Andalucía. ↩
  82. Dykasteria Spraw Kanonizacyjnych, „Giovanni di Dio”, biogram oraz daty beatyfikacji i kanonizacji. ↩1 ↩2
  83. Fundación San Juan de Dios, „Cronología básica San Juan de Dios”, wydarzenia 1539 r. ↩
  84. Pius V, Licet ex debito, 1 stycznia 1572 r., w jubileuszowej edycji akt i przekładów zakonu braci szpitalnych. ↩
  85. Adriano Prosperi i in. (red.), Dizionario storico dell’Inquisizione, t. III, Edizioni della Normale, 2010, hasło „Teresa d’Avila, santa”, s. 1570–1572. ↩1 ↩2
  86. Tomás Álvarez, „Inquisición”, Diccionario de Santa Teresa, Monte Carmelo, 2002, części o kontroli rękopisu i procesach sewilskich. ↩
  87. Archiwum Generalne Karmelitów Bosych, „Storia dell’Archivio”, chronologia 1562–1580, breve Pia consideratione. ↩
  88. Dykasteria Spraw Kanonizacyjnych, „Teresa d’Avila”, metryki beatyfikacji oraz kanonizacji. ↩
  89. Paweł VI, list apostolski Multiformis Sapientia Dei, 27 września 1970 r., formuła nadania tytułu doktora Kościoła. ↩
  90. Dykasteria Spraw Kanonizacyjnych, „Margherita Maria Alacoque”, biogram, daty beatyfikacji i kanonizacji. ↩1 ↩2
  91. Małgorzata Maria Alacoque, „Autobiographie”, w: Vie et œuvres de sainte Marguerite-Marie Alacoque, t. II, fragmenty o wizjach i rozeznawaniu. ↩
  92. Franciszek, Dilexit nos, 24 października 2024 r., pkt 119–128, część o Alacoque i de la Colombière. ↩
  93. Pius XII, Haurietis aquas, 15 maja 1956 r., pkt 94–100, chronologia święta i zakres decyzji liturgicznych. ↩
  94. Dykasteria Spraw Kanonizacyjnych, „Benedetto Giuseppe Labre”, biogram i daty beatyfikacji oraz kanonizacji. ↩1 ↩2
  95. James F. Loughlin, „St. Benedict Joseph Labre”, The Catholic Encyclopedia, t. II, 1907, omówienie rozbieżnych relacji o nowicjatach i żywota Giuseppe Marconiego. ↩1 ↩2
  96. Święte Oficjum, deklaracja z 31 maja 1923 r., Acta Apostolicae Sedis 15 (1923), s. 356. ↩
  97. Kompendium przygotowane na wizytę Benedykta XVI w San Giovanni Rotondo, 21 czerwca 2009 r., s. 90–94, rozdział o dochodzeniach i ograniczeniach. ↩1 ↩2
  98. Sergio Luzzatto, Padre Pio: Miracles and Politics in a Secular Age, przeł. Frederika Randall, Picador, 2011, prolog i rozdziały o dochodzeniach Świętego Oficjum. ↩
  99. Voce di Padre Pio, „Biography”, kalendarium lat 1922–1934. ↩
  100. Dykasteria Spraw Kanonizacyjnych, „Pio da Pietrelcina”, metryka beatyfikacji i kanonizacji oraz kalendarium procesu. ↩
  101. Dykasteria Spraw Kanonizacyjnych, „Maria Faustyna Kowalska”, biogram, daty beatyfikacji i kanonizacji oraz homilia z 30 kwietnia 2000 r., pkt 4. ↩1 ↩2
  102. Michał Sopoćko, wspomnienie o siostrze Faustynie Kowalskiej, relacja o okresie wileńskim od 1933 r., tekst u Zgromadzenia Sióstr Matki Bożej Miłosierdzia. ↩
  103. Święte Oficjum, notyfikacja z 6 marca 1959 r., Acta Apostolicae Sedis 51 (1959), s. 271. ↩
  104. Kongregacja Nauki Wiary, Informacja o czci Miłosierdzia Bożego w formie zaproponowanej przez siostrę Faustynę Kowalską, 15 kwietnia 1978 r., Acta Apostolicae Sedis 70 (1978), s. 350. ↩
  105. Anne Borelli i Maria Pastore (red. i tłum.), Selected Writings of Girolamo Savonarola: Religion and Politics, 1490–1498, Yale University Press, 2006, rozdział „Excommunication”. ↩
  106. „Savonarola, Girolamo”, Enciclopedia Italiana, Treccani, 1936, opis konfliktu 1496–1498. ↩
  107. Adriano Prosperi i in. (red.), Dizionario storico dell’Inquisizione, t. III, Edizioni della Normale, 2010, hasła „Savonarola, Girolamo” i „Savonarolismo”, s. 1386–1390. ↩1 ↩2
  108. Simon Ditchfield, „St Pius V (1504–72) and Sta Caterina De’ Ricci (1523–90): Two Ways of Being a Saint in Counter-Reformation Italy”, Studies in Church History 47 (2011), przyp. 79–80. ↩
  109. Dykasteria Spraw Kanonizacyjnych, „Matteo Ricci”, biogram i metryka dekretu o heroiczności cnót z 17 grudnia 2022 r. ↩1 ↩2
  110. Zhe Gao, „Not about religion: A reinterpretation of the Chinese rites controversy”, Critical Research on Religion 11, nr 3 (2023), s. 332–351, fragmenty o Riccim i aktach rzymskich. ↩
  111. Kongregacja Rozkrzewiania Wiary, Plane compertum est, 8 grudnia 1939 r., Acta Apostolicae Sedis 32 (1940), s. 24–26. ↩1 ↩2
  112. Peter Machamer i David Marshall Miller, „Galileo Galilei”, Stanford Encyclopedia of Philosophy, wydanie lato 2025, § 2 i § 5. ↩
  113. Maurice A. Finocchiaro, Retrying Galileo, 1633–1992, University of California Press, 2005, rozdz. 1, 10–11, 13. ↩1 ↩2
  114. Jan Paweł II, przemówienie do Papieskiej Akademii Nauk, 31 października 1992 r., pkt 5–12. ↩
  115. Grzegorz XVI, Mirari vos, 15 sierpnia 1832 r., ustępy o wolności sumienia, druku oraz relacjach Kościoła i państwa. ↩
  116. Grzegorz XVI, Singulari nos, 25 czerwca 1834 r., dyspozycja dotycząca Paroles d’un croyant i końcowe wezwanie do autora. ↩
  117. Thomas Kselman, Conscience and Conversion: Religious Liberty in Post-Revolutionary France, Yale University Press, 2018, rozdz. „God and Liberty? Lamennais, Catholicism, and Freedom of Conscience”. ↩1 ↩2
  118. „Modern Man: Brilliant and temperamental, the Abbé Lamennais anticipated many of the reforms of the Second Vatican Council”, America, 17 sierpnia 2009 r., część o zerwaniu z Kościołem. ↩1 ↩2
  119. Sobór Watykański II, Dignitatis humanae, 7 grudnia 1965 r., pkt 1–3, 6 i 13. ↩
  120. Kongregacja Nauki Wiary, Nota o mocy dekretów doktrynalnych dotyczących myśli i dzieł ks. Antonia Rosminiego Serbatiego, 1 lipca 2001 r., pkt 1–2 i 5–9. ↩1 ↩2
  121. Święte Oficjum, Post obitum, 14 grudnia 1887 r., dekret potępiający 40 tez, przedruk dokumentu przez ośrodek Instytutu Miłości. ↩
  122. Dykasteria Spraw Kanonizacyjnych, „Antonio Rosmini”, biogram i metryka beatyfikacji z 18 listopada 2007 r. ↩1 ↩2
  123. John Henry Newman, „On Consulting the Faithful in Matters of Doctrine”, The Rambler, lipiec 1859 r., przedruk w Internet Modern History Sourcebook, Fordham University. ↩
  124. William Barry, „John Henry Newman”, The Catholic Encyclopedia, t. X, 1911, część o The Rambler i doniesieniu do Rzymu. ↩
  125. Ian Ker, John Henry Newman: A Biography, Oxford University Press, wyd. 2009, części „The Years of Silence” i „The Cardinalate”. ↩1 ↩2
  126. John Henry Newman, przemówienie po otrzymaniu nominacji kardynalskiej, Rzym, 12 maja 1879 r., w: Addresses to Cardinal Newman, wyd. katolickiego archiwum Newman Reader. ↩
  127. Biuro Liturgiczne Konferencji Episkopatu Anglii i Walii, „Saint John Henry Newman”, kalendarium beatyfikacji i kanonizacji. ↩
  128. Leon XIV, homilia na uroczystość Wszystkich Świętych i ogłoszenie św. Johna Henry’ego Newmana doktorem Kościoła, 1 listopada 2025 r. ↩
  129. École Biblique et Archéologique Française de Jérusalem, „Biographical events”, część o założeniu szkoły i ograniczeniach z 1912 r. ↩
  130. Bernard Joassart, „Figures du modernisme. Eudoxe Irénée Mignot et Marie-Joseph Lagrange”, Nouvelle Revue Théologique 128 (2006), część „Marie-Joseph Lagrange”. ↩
  131. Pius XII, Divino afflante Spiritu, 30 września 1943 r., pkt 14–20 i 33–39. ↩
  132. Sobór Watykański II, Dei Verbum, 18 listopada 1965 r., pkt 12. ↩
  133. École Biblique et Archéologique Française de Jérusalem, „Cause for beatification”, metryka publicznego otwarcia 15 listopada 1987 r. i status Sługi Bożego. ↩
  134. Étienne Fouilloux, „CONGAR Yves”, Dictionnaire biographique des frères prêcheurs, §§ 10–14 i 17, o ograniczeniach, soborze i nominacji kardynalskiej. ↩1 ↩2
  135. Joseph A. Komonchak, „A Passion for Unity”, America, 4 kwietnia 2005 r., część o decyzjach lat 1954–1956. ↩
  136. Yves Congar, My Journal of the Council, wprowadzenie i kalendarium 1960–1962, ATF Press, 2012. ↩
  137. Avery Dulles, „Henri de Lubac”, America, 1991, przedruk z 11 kwietnia 2023 r., części o sporze wokół Surnaturel i pracy na soborze. ↩1 ↩2
  138. „Henri de Lubac”, w: Paul Avis (red.), The Oxford Handbook of Ecclesiology, Oxford University Press, 2018, rozdział o teologii i roli soborowej. ↩1 ↩2
  139. Jan Paweł II, przemówienie do kolegium kardynalskiego, konsystorz z 2 lutego 1983 r., wykaz nominowanych. ↩
  140. Archidiecezja lyońska, „Ouverture de la cause de béatification du cardinal Henri de Lubac”, Église à Lyon 66, październik 2023 r., s. 6, o otwarciu dochodzenia 20 września 2023 r. ↩
  141. Étienne Fouilloux, „CHENU Marie-Dominique”, Dictionnaire biographique des frères prêcheurs, §§ 4–8, o indeksie, ograniczeniach z 1954 r., uprawnieniach i udziale w soborze. ↩1 ↩2
  142. Étienne Fouilloux, „L’affaire Chenu, 1937–1943”, Revue des sciences philosophiques et théologiques 98, nr 2 (2014), s. 261–352. ↩
  143. Marie-Dominique Chenu, Notes quotidiennes au Concile. Journal de Vatican II, 1962–1963, Cerf, 1995, omówienie krytyczne w Laval théologique et philosophique 55, nr 1 (1999), część o statusie peritus privatus. ↩
  144. Dykasteria Spraw Kanonizacyjnych, „Óscar Romero”, biogram i część „Iter della Causa”, daty decyzji od 1993 do 2018 r. ↩1 ↩2
  145. Óscar A. Romero, Su diario, wpis z 28 maja 1979 r. o wizycie w Rzymie i propozycji wizytatora, Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes. ↩
  146. Vincenzo Paglia, briefing o sprawie beatyfikacyjnej Óscara Romera, Biuro Prasowe Stolicy Apostolskiej, 4 lutego 2015 r. ↩
  147. Biuro Prasowe Stolicy Apostolskiej, zgoda na promulgowanie dekretu o męczeństwie Óscara Romera, 3 lutego 2015 r. ↩
  148. Fondazione Don Lorenzo Milani, Biografia, kalendarium pracy w Calenzano i Barbianie. ↩
  149. Istituto della Enciclopedia Italiana, Milani, Lorenzo, Enciclopedia Treccani. ↩
  150. G. Pizzardo, list z 15 grudnia 1958 r. przekazujący decyzję Świętego Oficjum z 10 grudnia 1958 r., transkrypcja Fondazione Don Lorenzo Milani. ↩
  151. G. Betori, wywiad o Esperienze pastorali i odpowiedzi Kongregacji Nauki Wiary, Avvenire, kwiecień 2014 r., przedruk L’Ancora. ↩1 ↩2
  152. Franciszek, przemówienie przy grobie Lorenza Milaniego w Barbianie, 20 czerwca 2017 r., Biuro Prasowe Stolicy Apostolskiej. ↩
  153. Atanazy z Aleksandrii, Vita Antonii, IV w., §§ 2–3, 14–15, 69–71, przekład H. Ellershawa w: Nicene and Post-Nicene Fathers, seria II, t. 4. ↩1 ↩2
  154. Athanasius Werke, Friedrich-Alexander-Universität Erlangen-Nürnberg, „Athanasius of Alexandria (328–373)”, chronologia wizyty Antoniego (338) z odsyłaczem do Index 10. ↩1 ↩2
  155. Vatican News, „St. Antony, Abbot”, kalendarz na 17 stycznia i biogram. ↩
  156. Piotr Damiani, Vita beati Romualdi, ok. 1042 r., rozdziały o Ottonie III i urzędzie opata, przekład i studium historyczne, King’s College London. ↩1 ↩2
  157. „The monastic conversion of Romuald of Ravenna and the church of Sant’Apollinare in Classe”, Journal of Medieval History 43 (2017), o początku i dziedzictwie Romualda. ↩
  158. Cécile Caby, De l’érémitisme rural au monachisme urbain. Les Camaldules en Italie à la fin du Moyen Âge, École française de Rome, 1999, rozdz. o początkach kamedułów. ↩1 ↩2
  159. Henryk Misztal, „Kanonizacja równoważna”, Prawo Kanoniczne 21, nr 3–4 (1978), s. 197, akt Klemensa VIII z 9 lipca 1595 r. ↩
  160. Toivo J. Holopainen, „Peter Damian”, Stanford Encyclopedia of Philosophy, § 1, życie i misje. ↩1 ↩2
  161. Benedykt XVI, katecheza „Saint Peter Damian”, 9 września 2009 r., akapity o Fonte Avellana, nominacji i rezygnacji. ↩1 ↩2
  162. „The simony crisis of the eleventh century and the ‘Letter of Guido’”, fragment o misji z 1059 r. i liście Piotra Damianiego nr 65. ↩
  163. Vatican News, „St Peter Damian, Bishop of Ostia and Cardinal, Doctor of the Church”, akapity „The Monastery of Fonte Avellana” i „The fight against Simony and Nicolaism”. ↩
  164. Benedykt XVI, katecheza „Saint Bernard of Clairvaux”, 21 października 2009 r., akapity o Clairvaux, zadaniach kościelnych i De consideratione. ↩1 ↩2
  165. Brian Patrick McGuire, Bernard of Clairvaux: An Inner Life, Cornell University Press, 2020, rozdz. „Healing a Divided Church, 1130–1135”. ↩
  166. „Bernard of Clairvaux”, The New Schaff-Herzog Encyclopedia of Religious Knowledge, część o schizmie z lat 1130–1138 i zgromadzeniu w Étampes. ↩
  167. Zakon Cystersów Ściślejszej Obserwancji, „850th anniversary of the canonization of Saint Bernard”, 2024, metryka listu Aleksandra III. ↩
  168. „Bernard z Clairvaux”, omówienie historii tytułu doktora Kościoła, Duchowość w Polsce 6 (2004), zestawienie nadań z XIX w. ↩
  169. Peter Herde, „Celestino V, papa”, Dizionario Biografico degli Italiani, t. 23, Treccani, 1979, części o wyborze, rezygnacji, odosobnieniu i kanonizacji. ↩1 ↩2
  170. Stolica Apostolska, „Celestino V”, wykaz pontyfikatów, daty elekcji, objęcia urzędu i rezygnacji. ↩
  171. Martial Staub, „Communicating the Untimely: Pope Benedict XVI’s Resignation and the Second Franciscan Age”, Javnost – The Public 27, nr 4 (2020), część o rezygnacji w 1294 r. i późniejszej recepcji prawnej. ↩
  172. „Kanonizacja Piotra z Morrone”, studium i edycja tekstu, Antonianum 94 (2019), s. 809–832. ↩
  173. Uniwersytet w Oslo, projekt The Legacy of Birgitta, „Birgitta of Sweden”, część o Rzymie, jej pismach i kanonizacji. ↩1 ↩2
  174. Benedykt XVI, katecheza „Saint Bridget of Sweden”, 27 października 2010 r., akapity o rodzinie, Rzymie i wezwaniach skierowanych do papieży. ↩
  175. Anna Fredriksson Adman, Heymericus de Campo: Dyalogus super Reuelacionibus beate Birgitte. A Critical Edition with an Introduction, Uppsala 2003, s. 20–31, w tym akty z 1391 i 1419 r. ↩
  176. Emilia Żochowska, rozprawa o Revelaciones św. Brygidy, University of Southern Denmark, 2025, s. 20–22, analiza sporu w Bazylei i stanowiska Torquemady. ↩
  177. Jan Paweł II, motu proprio Spes aedificandi, 1 października 1999 r., pkt 4–5 i 9. ↩
  178. John W. Coakley, Women, Men, and Spiritual Power: Female Saints and Their Male Collaborators, Columbia University Press, 2006, rozdz. „Raymond of Capua and Catherine of Siena”, s. 171–172. ↩
  179. Benedykt XVI, katecheza „Saint Catherine of Siena”, 24 listopada 2010 r., relacja o kapitule z 1374 r. i Rajmundzie z Kapui. ↩
  180. F. Thomas Luongo, The Saintly Politics of Catherine of Siena, Cornell University Press, 2006, rozdziały o Awinionie i sporze o papiestwo. ↩
  181. Pius II, Misericordias Domini, 29 czerwca 1461 r., bulla kanonizacyjna, Arch. Vat., Reg. Vat. 483, fol. 85–91, transkrypcja w Fontes vitae s. Catharinae Senensis. ↩
  182. Paweł VI, list apostolski Mirabilis in Ecclesia Deus, 4 października 1970 r., formuła nadania tytułu doktora Kościoła. ↩
  183. Jan Paweł II, motu proprio Spes aedificandi, 1 października 1999 r., pkt 6 i 9. ↩
  184. Anonimowy Żywot Daniela Słupnika, rozdz. 64–84, przeł. E. Dawes, w Three Byzantine Saints, wyd. N. H. Baynes, 1948. ↩1 ↩2
  185. R. Kosiński, Holiness and Power. Constantinopolitan Holy Men and Authority in the 5th Century, De Gruyter, 2016, rozdz. 2.1 i 2.6, zwłaszcza s. 193–202. ↩1 ↩2 ↩3
  186. R. Kosiński, Patriarcha Akacjusz wobec uzurpacji Bazyliskosa 475–476 roku, repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego. ↩
  187. Conferenza Episcopale Italiana, Martirologio Romano, 11 grudnia, nr 4. ↩
  188. Ernst Walder i Heinrich Stirnimann, «Flüe, Niklaus von», Historisches Lexikon der Schweiz, wersja z 28 września 2017 r. ↩1 ↩2
  189. Angelo Garovi, Obwaldner Geschichte, Sarnen 2000, rozdział o Mikołaju z Flüe, Staatsarchiv Obwalden ↩
  190. Ernst Walder, «Stans, convenant de», Dictionnaire historique de la Suisse, wersja z 24 stycznia 2013 r. ↩
  191. Stanser Verkommnis, akt z 22 grudnia 1481 r., Staatsarchiv Zürich, C I, nr 379, edycja Quellen zur Zürcher Geschichte, nr 113 ↩
  192. Dykasteria Spraw Kanonizacyjnych, «Nicola di Flüe», daty beatyfikacji i kanonizacji ↩
  193. Pius XII, homilia kanonizacyjna Mikołaja z Flüe, 15 maja 1947 r. ↩
  194. Jan Paweł II, przemówienie do uczestników sympozjum o Janie Husie, 17 grudnia 1999 r., zwłaszcza pkt 2. ↩
  195. A. Sodano, list do Papieskiego Wydziału Teologicznego w Neapolu w związku z upamiętnieniem Giordana Bruna, luty 2000 r. ↩
  196. G. Maifreda, The Trial of Giordano Bruno, Routledge, 2022, opis rekonstrukcji procesu i jego podstaw źródłowych. ↩
  197. Święte Oficjum, monitum o pismach Pierre’a Teilharda de Chardin, 30 czerwca 1962 r., oraz wyjaśnienie z 20 lipca 1981 r., transkrypcja. ↩
  198. Franciszek, słowa na zakończenie mszy w Ułan Bator, 3 września 2023 r., wzmianka o Mszy nad światem Teilharda de Chardin. ↩
  199. O. Davies, Why Were Eckhart’s Propositions Condemned?, New Blackfriars 71(842), 1990, s. 433–445. ↩
  200. Grzegorz VII, list do biskupów i książąt niemieckich ze stycznia 1077 r., Registrum IV, 12, repertorium Uniwersytetu w Tybindze z odsyłaczem do wydania źródłowego. ↩