Współczesne badania pozwalają ustalić, kiedy pojawiła się wspólnota, jak zmieniał się jej tekst i czy konkretna praktyka daje mierzalny efekt. Dane mają też znaczenie dla przekonań religijnych lub niereligijnych, jeśli z danej wersji przekonania wynikają określone przewidywania. Ogólne pytania o istnienie Boga, ostateczną naturę rzeczywistości i możliwość wyzwolenia pozostają przedmiotem sporu filozoficznego. Oceny poszczególnych twierdzeń nie składają się na ranking całych światopoglądów.
Jak czytać dowody
W historii liczą się wiek źródła, jego pochodzenie, zależność od innych świadectw i ślady materialne. W eksperymencie liczą się porównanie, wielkość efektu i to, jak dokładnie można go oszacować. Brak śladu silnie waży wtedy, gdy przy prawdziwości hipotezy należałoby się go spodziewać. Związek między praktyką a dobrostanem może mieć kilka przyczyn, a sam pożytek z praktyki pozostawia otwartą prawdziwość doktryny. W sporze filozoficznym ważne są treść hipotezy, jakość jej przesłanek i siła konkurencyjnych wyjaśnień.
Przynależność religijna na świecie
Według szacunków Pew Research Center w 2020 r. 75,8% ludności świata identyfikowało się z jakąś religią. Kategorie mierzą przynależność deklarowaną w spisach i sondażach. „Bez przynależności” obejmuje także ludzi wierzących i praktykujących poza instytucjami. 1
Kategoria według Pew |
Udział w 2020 r. |
Zmiana od 2010 r. |
|---|---|---|
Chrześcijanie |
28,8% |
−1,8 pkt proc. |
Muzułmanie |
25,6% |
+1,8 pkt proc. |
Bez przynależności religijnej |
24,2% |
+0,9 pkt proc. |
Hinduiści |
14,9% |
w przybliżeniu stały |
Buddyści |
4,1% |
−0,8 pkt proc. |
Inne religie, w tym ludowe |
2,2% |
w przybliżeniu stały |
Żydzi |
0,2% |
w przybliżeniu stały |
Źródło tabeli: Pew Research Center, 2025. Zmiany dotyczą udziału w ludności świata.
Młodsza struktura wieku i wyższa dzietność sprzyjały wzrostowi udziału muzułmanów. Odchodzenie od deklarowanej przynależności, zwłaszcza wśród osób wychowanych w chrześcijaństwie, sprzyjało wzrostowi grupy bezwyznaniowej. W Chinach pytanie o formalną religię obejmuje węższą sferę niż pytania o wierzenia i rytuały. Przynależność deklarował około co dziesiąty dorosły, a w osobnych badaniach 33% dorosłych deklarowało wiarę w Buddę lub bodhisattwów i 47% w fengshui. 1,2
Judaizm i chrześcijaństwo
Izrael i przymierze
W judaizmie jeden Bóg zawiera przymierze z Izraelem, a Tora wyznacza porządek życia wspólnoty. Tradycja rabiniczna uznaje, że również sprawiedliwi spoza Izraela mogą mieć udział w świecie przyszłym. Jehuda ha-Lewi w XII w. powoływał się na zbiorowy charakter objawienia na Synaju. Wartość tego argumentu zależy od tego, czy opowieść rzeczywiście zachowała pamięć uczestników. Późne poświadczenie pozwala także na stopniowe ukształtowanie wspólnej tradycji. 3
Stela Merneptaha poświadcza istnienie ludu określanego jako Izrael w Kanaanie pod koniec XIII w. p.n.e. Inskrypcję z Tel Dan z IX w. p.n.e. powszechnie odczytuje się jako wzmiankę o „domu Dawida”. To świadectwa o ludziach i instytucjach. Inskrypcje z Kuntillet Adżrud pokazują ponadto, że praktyki związane z kultem Jahwe były zróżnicowane. Kształtowanie się ścisłego monoteizmu było procesem. Egipska stela zawiera przechwałkę wojenną, a późniejsze relacje greckie i rzymskie mówią przede wszystkim o obyczajach i stosunku do sąsiadów. 4,5
Przeciw Wyjściu setek tysięcy ludzi z Egiptu i wieloletniej wędrówce w skali opisanej w Biblii przemawia brak oczekiwanych śladów oraz obraz zasiedlania Kanaanu. Hipoteza o udziale mniejszej grupy migrantów pozostaje otwarta. Podobnie materiał z doliny Arawy wskazuje na znaczące pojawienie się udomowionych wielbłądów dopiero w ostatniej trzeciej części X w. p.n.e. To ogranicza wiarygodność obrazu ich powszechnego używania we wcześniejszej epoce. Datowanie redakcji Księgi Rodzaju wymaga także innych przesłanek. 6,7
Jezus i wczesne świadectwa
Chrześcijaństwo wyrosło z ruchu żydowskich uczniów Jezusa. W głównych tradycjach chrześcijańskich śmierć i zmartwychwstanie Jezusa otwierają drogę do zbawienia, a Boga wyznaje się jako Trójcę. Kościoły różnią się w tym, jak rozumieją możliwość zbawienia osób spoza własnej wspólnoty. Tacyt i Pliniusz dokumentują wczesną obecność chrześcijan w świecie rzymskim i reakcje władz. Późniejsze polemiki Celsusa poświadczają spór z chrześcijańskim odczytaniem życia Jezusa. 8,9
Istnienie Jezusa i ukrzyżowanie za Poncjusza Piłata należą do najlepiej ugruntowanych ustaleń o jego życiu. W 1 Kor 15,3–8 Paweł przekazuje wcześniejszą formułę wiary, wymienia osoby i grupy, którym według tego przekazu ukazał się Jezus, oraz opisuje siebie jako odbiorcę ukazania. List poświadcza wczesne głoszenie zmartwychwstania. Pusty grób pozostaje przedmiotem sporu historycznego, a przypisanie zmartwychwstania Bogu wymaga dodatkowego argumentu. Wczesne rękopisy Marka kończą się na Mk 16,8. Późniejsze zakończenie z ukazaniami świadczy o rozwoju przekazu, a wcześniejsza wersja poświadcza istnienie opowieści o pustym grobie. 8,10,11
Islam i hinduizm
Mahomet i przekaz Koranu
Islam głosi jedność Boga i uznaje Mahometa za ostatniego proroka. Wierni przyjmują Koran jako słowo Boga, a jego język, przekaz i oddziaływanie stanowią ważne podstawy roszczenia do objawienia. Twierdzenie o wyjątkowości literackiej Koranu zależy od kryteriów oceny. Interpretacje, które odczytują w nim zapowiedzi nowożytnych odkryć, wymagałyby wykazania, że tekst jednoznacznie przewiduje dany wynik i że wiedza ta była wcześniej niedostępna. 12
Źródła muzułmańskie i niemuzułmańskie dobrze wspierają historyczność Mahometa i wczesnej wspólnoty. Szczegóły biografii czerpiemy głównie ze źródeł spisanych później. Koran przytacza zarzuty swoich przeciwników, a chrześcijańska Doctrina Iacobi z VII w. przekazuje polemikę z prorokiem Saracenów. To źródła o różnym pochodzeniu i odmiennych celach. Werset 4:157 w dominującym odczytaniu islamskim wyklucza ukrzyżowanie Jezusa, co koliduje z najlepiej ugruntowaną rekonstrukcją historyczną. Istnieją też inne odczytania tego wersetu. 12,13
Datowanie radiowęglowe kart z Birmingham daje zakres 568–645 n.e. z prawdopodobieństwem 95,4% dla śmierci zwierzęcia, którego skórę wykorzystano. Moment zapisania tekstu ocenia się także na podstawie pisma i innych danych o rękopisie. Porównanie wczesnych rękopisów wspiera tezę o standaryzacji szkieletu spółgłoskowego Koranu w VII w. Wspólne nietypowe zapisy wskazują na pisany wzorzec. Dolny tekst palimpsestu z Sany poświadcza odmienną tradycję tekstową. Wczesna standaryzacja i istnienie wariantów są więc zgodne. 14,15
Wedy i różne drogi wyzwolenia
Hinduizm obejmuje tradycje rozwijające się w Azji Południowej wokół dziedzictwa wedyjskiego i miejscowych form kultu. Historyczne językoznawstwo umieszcza najstarsze hymny Rygwedy orientacyjnie w drugiej połowie II tysiąclecia p.n.e. Przekazywano je ustnie, stosując techniki sprzyjające wiernemu zachowaniu tekstu. Datowanie dotyczy języka, układania i przekazu hymnów. Filozoficzna teza szkoły mimansy o wiecznym i nieautorskim statusie Wed wymaga odrębnej oceny od datowania ich zachowanej formy. 16
Dharma, karma, odrodzenie i wyzwolenie pojawiają się w wielu nurtach, które różnią się rozumieniem jaźni, absolutu i bóstw. Tożsamość jaźni z brahmanem jest charakterystyczna dla adwajty, a część szkół uznających Wedy obywa się bez Boga-stwórcy. Autorytet Wed kwestionowali m.in. buddyści, dżiniści i indyjscy materialiści. W badaniu Pew 77% indyjskich hinduistów deklarowało wiarę w karmę, a 40% w odrodzenie. Wśród badanych hinduistów 47% dopuszczało różne interpretacje własnej religii, a 38% wskazywało jedną poprawną. Doktrynę szkoły i odpowiedź ankietową warto więc opisywać osobno. 16,17
Buddyzm i tradycje chińskie
Budda i kres cierpienia
Buddyzm wyrósł ze środowiska wędrownych nauczycieli i ascetów północnych Indii. Historyczność Buddy jest prawdopodobna, a dokładne daty jego życia pozostają niepewne. Inskrypcja Asioki w Lumbini poświadcza, że w III w. p.n.e. z tym miejscem wiązano narodziny Buddy. Tradycja łączy wczesne spisanie zbioru palijskiego ze Sri Lanką w I w. p.n.e. Treść i język zachowanego kanonu świadczą o jego dalszym rozwoju. 18
Cztery Szlachetne Prawdy ujmują cierpienie i niezaspokojenie jako problemy, których źródłem jest pragnienie, i wskazują drogę do ich wygaszenia. Naukę o braku trwałej jaźni łączy się z przekonaniem o współzależności zjawisk. Buddyzm opisuje karmę, odrodzenie i wyzwolenie bez odwołania do Boga-stwórcy. Doświadczenie medytacyjne i praktyczne sprawdzenie nauki mają w nim dużą wagę. Sutta do Kalamów zachęca do oceny przekazywanych nauk w kontekście ich skutków moralnych. Kliniczne badanie objawów po treningu uważności odpowiada na węższe pytanie niż buddyjska nauka o nirwanie. 18,19,20
Buddyzm odrzucił autorytet Wed, a późniejsi myśliciele bramińscy kwestionowali autorytet Buddy. W Chinach Han Yu w IX w. krytykował obce pochodzenie buddyzmu i skutki życia mniszego dla rodziny oraz państwa. Obraz buddyzmu skupiony wyłącznie na medytacji i psychologii pomija wiele tradycyjnych praktyk, w tym rytuał, kult i gromadzenie zasługi. 21
Przodkowie i Dao
Kości wróżebne z epoki Shang poświadczają królewski kult przodków i praktyki wróżebne od około 1250 r. p.n.e. W późniejszych Chinach cześć przodków, konfucjański nacisk na obowiązki rodzinne, taoistyczne praktyki i buddyzm mogły współistnieć w życiu tych samych osób. Konfucjańskie rozważania o cnocie i dobrych rządach, twierdzenia o skuteczności rytuału oraz religijny kult bóstw odpowiadają na różne pytania. 2,22
Listwy z Guodian z ok. 300 r. p.n.e. zawierają części późniejszego Daodejing w odmiennej kolejności i z wariantami. Wspierają hipotezę stopniowego kształtowania zbioru. Hipoteza, że jeden autor z VI w. p.n.e. napisał zachowaną całość, jest mało prawdopodobna, choć niektóre wypowiedzi mogą być starsze. 23
Chińscy myśliciele spierali się o to, jak rozumieć skuteczność rytuału. Mozi powoływał się na świadectwa o duchach i przypisywał wierze w nie funkcję społeczną. Xunzi wskazywał, że deszcz po obrzędzie może wynikać ze zwykłego biegu przyrody, a obrzęd może mimo to porządkować życie wspólnoty. Konkretne przewidywanie o pogodzie czy powodzeniu można badać osobno po zdefiniowaniu rytuału, warunków i wyniku. 24
Niewiara i przynależność religijna
Ateizm i agnostycyzm
Niewiara i krytyka religii mają starożytne odpowiedniki w Grecji i Indiach. Starożytne oskarżenia o bezbożność trzeba czytać w ich kontekście, bo mogły dotyczyć odmowy kultu uznanych bogów. W XVIII w. Meslier i d’Holbach formułowali nowożytne obrony ateizmu. Locke wcześniej wyłączał ateistów z tolerancji, uznając wiarę w Boga za gwarancję wiarygodności przysiąg. Represje wobec religii w ZSRR pokazują z kolei, że polityka państwowa może zmieniać instytucje i warunki deklarowania wiary, a sama presja nie gwarantuje zaniku przekonań. 25
Ateizm oznacza w filozofii często przekonanie, że Bóg nie istnieje. W szerszym użyciu oznacza także brak wiary. Przyjęcie którejkolwiek z tych postaw pozostawia wiele kwestii otwartych, w tym podstawy moralności i poglądy polityczne. W badaniach w USA i Szwecji niewierzący przypisywali mniejszą wagę niektórym wartościom związanym ze spójnością grupy, a zarazem podzielali podstawowe troski o krzywdę i sprawiedliwość. Osobny eksperyment z 13 krajów wykazał skłonność do przypisywania skrajnie niemoralnego zachowania ateistom. Mierzył stereotyp i sposób wnioskowania uczestników. 26,27
Agnostycyzm dotyczy granic wiedzy albo zawieszenia sądu. Protagoras wyrażał wątpliwość co do możliwości poznania bogów, a w XIX w. Thomas Henry Huxley nazwał agnostycyzmem zasadę powściągliwości w głoszeniu tego, czego nie można uzasadnić. Dzisiejszy brak rozstrzygnięcia i twierdzenie o zasadniczej niemożliwości rozstrzygnięcia to różne tezy. Deklaracja braku wiedzy może współistnieć z wiarą lub niewiarą. 26,28
Ludzie bez przynależności religijnej
Pew zalicza do tej kategorii ateistów, agnostyków i osoby niewskazujące konkretnej religii. W sondażu amerykańskim opublikowanym w 2024 r. grupy te stanowiły odpowiednio 17%, 20% i 63% osób bez przynależności. W tej samej próbie 70% deklarowało wiarę w Boga lub inną siłę wyższą. Światowy udział tej kategorii wzrósł w porównywalnej serii Pew z 23,3% w 2010 r. do 24,2% w 2020 r. Wcześniejsza projekcja spadku do 2050 r. przyjmowała inną metodę szacowania, szczególnie dla Chin. Ocena jej trafności wymaga porównania tego samego okresu i definicji. 1,29,30
W polskim spisie z 2021 r. przynależność do Kościoła rzymskokatolickiego zadeklarowało 71,30% mieszkańców, a brak wyznania 6,87%. Odmów było 20,53%, wobec około 7,1% w 2011 r. Wśród osób odpowiadających udział deklaracji rzymskokatolickich spadł z 95,95% do 89,77%. W badaniach CBOS odsetek regularnie praktykujących w kolejnych próbach osób w wieku 18–24 lata obniżył się z 69% w 1992 r. do 23% w pierwszych ośmiu miesiącach 2021 r., a odsetek wierzących z 93% do 71%. Spis i sondaż dotyczą odpowiednio przynależności oraz deklarowanej wiary i praktyk. 31,32
Inne tradycje i stanowiska
Tradycja lub stanowisko |
Główne idee |
Przykład oceny źródłowej |
|---|---|---|
Sikhizm |
Jeden Bóg, równość ludzi i autorytet Guru Granth Sahib |
Dzieje wspólnoty od Guru Nanaka dokumentują m.in. źródła mogolskie. Pamiętnik Dżahangira poświadcza wrogość dworu wobec Guru Arjana. 33 |
Dżinizm |
Niekrzywdzenie, odradzanie się dusz i wyzwolenie |
Tradycyjna kosmografia czytana jako fizyczna mapa świata podlega porównaniu z obserwacjami. Wszechwiedza nauczycieli wymaga osobnego określenia, jakie wyniki miałyby ją potwierdzać. 34 |
Shintō |
Cześć kami, rytuały i więź z miejscem |
Kroniki z VIII w. poświadczają tradycję o cesarzu Jimmu. Daty 660 r. p.n.e. nie można traktować jako ustalonej daty powstania państwa. 35 |
Bahaizm |
Jedność ludzkości i stopniowe objawienie |
Losy Bába i Baháʼulláha mają źródła historyczne. Ich status jako wysłanników Boga zależy od oceny roszczenia do objawienia. 36 |
Święci w Dniach Ostatnich |
Przywrócenie pierwotnego Kościoła i trwające objawienie |
Zachowane papirusy związane z Księgą Abrahama zawierają egipskie teksty pogrzebowe. Ich treść nie odpowiada przypisanemu przekładowi. 37 |
Zaratusztrianizm |
Ahura Mazda, wybór między prawdą a kłamstwem, sąd |
Datowanie Zaratusztry oraz kierunek i zakres ewentualnego wpływu na tradycje żydowskie i chrześcijańskie pozostają sporne. 38 |
Deizm i panteizm |
Bóg-stwórca bez dalszych ingerencji albo utożsamienie Boga z naturą |
Jeśli deistyczna hipoteza nie przewiduje obserwowalnej różnicy względem świata bez Stwórcy, sam pomiar jej nie rozróżni. W panteizmie istotne jest, co oznacza utożsamienie Boga z naturą. 39 |
Duchowość poza instytucjami i religie ludów rdzennych |
Zróżnicowane przekonania, praktyki i sposoby przynależności |
„Duchowi, ale niereligijni” to kategoria deklaracji. Tradycje ludów rdzennych wymagają oceny odrębnych przekazów i praktyk w ich miejscowym kontekście. 40 |
Dwa przykłady pokazują, jak wiele zależy od dokładnego sformułowania tezy. Dane genetyczne o głównie azjatyckim pochodzeniu przodków rdzennych mieszkańców obu Ameryk są trudne do pogodzenia z szerokim twierdzeniem o ich głównie izraelskim pochodzeniu. Teza o niewielkiej grupie przybyszów pozostaje niepotwierdzona i wymagałaby dowodu bardziej swoistego. W przypadku papirusów alternatywne rozumienie Księgi Abrahama jako objawienia zmienia tezę podlegającą ocenie. 37
W 1844 r. milleryci przyjęli wyliczoną przez Samuela Snowa datę publicznego powrotu Chrystusa, 22 października. Zapowiadane wydarzenie nie nastąpiło. Część wspólnoty zinterpretowała później tę datę jako początek wydarzenia w niebie. Pierwsza teza miała z góry określony termin i oczekiwany skutek. Druga wymagałaby własnych kryteriów oceny. 41
Przekazywanie wiary i niewiary
W badaniach porównawczych praktyki bliskich w dzieciństwie pomagają przewidywać późniejsze deklaracje wiary. Maij i współautorzy badali związek zdolności odczytywania cudzych stanów umysłu z religijnością w pięciu badaniach obejmujących łącznie ponad 67 tys. osób. W próbach, w których mierzono przykład religijny bliskich, okazał się on wyraźnym predyktorem. Badania obserwacyjne nie oddzielają w pełni wpływu rodziny od wpływu środowiska, instytucji i doboru badanych. Polskie dane o praktykach matek także pokazują zależność między doświadczeniem wyniesionym z domu a późniejszą religijnością. 42,43
Eksperymenty poznawcze badają m.in. skłonność do dostrzegania sprawcy i celu oraz zapamiętywania pojęć częściowo sprzecznych z intuicją. To możliwe mechanizmy powstawania i przekazu pewnych idei. Nieudane powtórzenie eksperymentu z „Myślicielem” Rodina podważa tezę, że ta konkretna manipulacja osłabia wiarę. Nowsze badanie przekrojowe 50 827 osób z 16 krajów wiąże myślenie analityczne z deklarowanymi zmianami przekonań. Część respondentów relacjonowała zmianę ku silniejszej wierze. Kierunek przyczynowości pozostaje otwarty. 44,45
Hipoteza „wielkich bogów” przypisuje wierze w nadprzyrodzoną karę rolę w rozwoju współpracy na dużą skalę. Artykuł z 2019 r. o kolejności pojawiania się złożonych społeczeństw i moralizujących bogów wycofano po krytyce kodowania braków danych. Reanaliza pokazała wrażliwość pierwotnego wyniku, a zespół autorów w późniejszej, rozszerzonej analizie podtrzymał główną kolejność. Wynik zależy m.in. od tego, kiedy pojawienie się wierzenia można odróżnić od jego pierwszego zachowanego zapisu. 46
Wyjaśnienie, jak ludzie przejmują przekonanie, nie przesądza o jego prawdziwości. Może jednak zmniejszyć wagę rozpowszechnienia jako argumentu za prawdziwością, jeśli mechanizm przewiduje podobną popularność przekonania przy różnych stanach rzeczy. To pytanie dotyczy także niewiary. W obu przypadkach znaczenie mają dowody niezależne od okoliczności, w których pogląd został nabyty. 47
Praktyka religijna i dobrostan
W analizie 74 534 amerykańskich pielęgniarek obserwowanych od 1996 do 2012 r. częstszy niż cotygodniowy udział w nabożeństwach wiązał się ze skorygowanym ilorazem hazardów zgonu 0,67 względem kobiet nieuczestniczących (95% CI 0,62–0,71). Ta miara opisuje względne tempo występowania zgonów w analizie czasu do zdarzenia. Global Flourishing Study również odnotowało związek uczestnictwa z wieloma miarami dobrostanu. Na obserwowane związki mogą wpływać m.in. wyjściowy stan zdrowia, możliwość uczestnictwa i wsparcie społeczne. Przyczynowy udział poszczególnych czynników pozostaje niepewny. 48
Bilans społeczny zależy od tego, jaki skutek, dla kogo i w jakich warunkach się mierzy. Wynik dotyczący zdrowia uczestników wspólnoty nie mówi jeszcze, jak wspólnota wpływa na ludzi spoza niej. Podobnie laboratoryjne przypomnienie pojęć religijnych jest odrębną interwencją. W części dużych prób nie udało się powtórzyć efektu takiego bodźca na hojność. 49
Co pokazały testy empiryczne
Modlitwa i medytacja
W randomizowanym badaniu STEP wśród pacjentów, którzy nie znali przydziału, powikłanie w ciągu 30 dni po operacji pomostowania tętnic wieńcowych wystąpiło u 315 z 604 osób objętych przydzieloną modlitwą i u 304 z 597 osób bez takiego przydziału. Różnica wyniosła +1,23 pkt proc. z przybliżonym 95% przedziałem od −4,4 do +6,9 pkt proc. Przegląd Cochrane również nie wykazał wyraźnej korzyści. Wyniki przemawiają przeciw dużej i przewidywalnej poprawie w badanych warunkach. Mniejszy efekt pozostaje możliwy. 50
Przegląd 47 badań z 3515 uczestnikami wskazał na niewielką przeciętną poprawę wybranych objawów po programach uważności. Standaryzowane efekty po ośmiu tygodniach wyniosły 0,38 dla lęku i 0,30 dla depresji, a po 3–6 miesiącach odpowiednio 0,22 i 0,23. Przegląd nie wykazał przewagi nad konkretnymi aktywnymi formami pomocy. Wnioski dotyczą badanych programów, objawów i grup uczestników. 20
Doświadczenia graniczne i uzdrowienia
W AWARE II spośród 567 osób z zatrzymaniem krążenia 53 przeżyły do wypisu, a 28 ukończyło wywiad. Jedenaście osób opisało wspomnienia lub wrażenia. U sześciu relacje zaklasyfikowano jako doświadczenia transcendentne. Nikt nie rozpoznał ukrytego obrazu. Jedna osoba wybrała właściwy zestaw słów w teście wyboru, a nikt nie zgłosił jawnego przypomnienia bodźca dźwiękowego. Aparaturę audiowizualną zastosowano w 365 przypadkach. U części pacjentów po upływie nawet 35–60 minut resuscytacji, zależnie od rodzaju zapisu, pojawiały się wzorce EEG zgodne z możliwością aktywności poznawczej. Zebrane dane nie pozwalają powiązać konkretnego przeżycia z zapisem EEG ani potwierdzić postrzegania poza ciałem. 51
W 2025 r. Kościół uznał za 72. cud w Lourdes przypadek Antonii Raco, u której rozpoznano pierwotne stwardnienie boczne i która zgłosiła poprawę w 2009 r. Dokumentacja sanktuarium przedstawia ocenę przypadku przez komisję lekarską i decyzję kościelną. Ustalenie przyczyny wymagałoby danych pozwalających odróżnić wpływ pielgrzymki od innych wyjaśnień. Sama liczba uznanych przypadków nie określa częstości wyzdrowienia wśród porównywalnych chorych. 52
Odrodzenie i astrologia
W opisach dzieci przypominających sobie rzekome poprzednie życie badacze odnotowali przypadki zgodności relacji z informacjami o zmarłych osobach, w tym przypadki zapisane przed weryfikacją. Przeważają badania obserwacyjne i opisy przypadków. Rozstrzygające znaczenie miałaby powtarzalna trafność ponad przypadek przy z góry ustalonych kryteriach dopasowania i kontroli dostępu do informacji. W astrologii dwa odmienne testy, dopasowywanie horoskopów do profili osobowości i porównanie osób urodzonych blisko siebie w czasie, nie wykazały przewidywanej trafności ani podobieństwa. Ocena dotyczy badanych roszczeń astrologii urodzeniowej. 53,54
Co pozostaje przedmiotem sporu
Argumenty o istnieniu Boga
Argument kosmologiczny pyta o rację istnienia wszechświata. Jego siła zależy od tego, czy zasady wyjaśniania zdarzeń w świecie stosują się także do świata jako całości oraz czy pierwsza przyczyna musiałaby mieć cechy osobowego Boga. Argument z dostrojenia odwołuje się do warunków umożliwiających życie. Ocena projektu, modeli z wieloma wszechświatami i innych możliwości zależy m.in. od tego, jak określić zakres możliwych wartości stałych i uwzględnić fakt, że obserwatorzy mogą znaleźć się tylko w warunkach pozwalających im istnieć. 55
Argument moralny wywodzi istnienie Boga z obiektywnych powinności. Jego ocena zależy od przyjętej teorii moralności, w tym od tego, czy obiektywne powinności wymagają prawodawcy. Doświadczenie religijne może mieć znaczenie dla osoby, która go doznała. Przy ocenie powszechnej trzeba uwzględnić, że podobnie przekonujące przeżycia prowadzą do odmiennych interpretacji i bywają kształtowane przez kulturę. 55,56
Problem zła dotyczy zgodności i prawdopodobieństwa współistnienia wielkiego cierpienia z Bogiem wszechmocnym i doskonale dobrym. Odpowiedź oparta na wolności może wskazywać możliwość pogodzenia obu twierdzeń. Osobno trzeba ocenić, czy wyjaśnia ilość i rozkład cierpienia, także cierpienia zwierząt. Argument z ukrycia Boga pyta, czy doskonale kochający Bóg dopuściłby, by osoby otwarte na relację z nim pozostawały w niewierze. Oba argumenty mają zakres wyznaczony przez przypisane Bogu cechy. Sukces wyjaśnień naturalnych może wspierać naturalizm jako pogląd filozoficzny, choć reguła szukania sprawdzalnych mechanizmów sama nie przesądza, co istnieje poza nimi. 26,57,58
W ankiecie PhilPapers 2020 około 67% respondentów głównej próby akceptowało ateizm lub skłaniało się ku niemu, a około 19% wskazało w ten sposób teizm. Ankietę ukończyło 1785 z 7685 osób z populacji docelowej. To informacja o poglądach respondentów. Podobnie zakład Pascala dotyczy skutków przyjęcia wiary przy określonych założeniach. Praktyczna opłacalność zakładu pozostawia otwarte pytanie o prawdziwość oraz o wybór spośród konkurencyjnych religii. 59,60
Granice porównania
Przykłady w tej syntezie dobrano tak, by pokazać różne rodzaje roszczeń i dowodów. Najszerzej omówiono wybrane tradycje, a literatura jest w znacznej części anglojęzyczna. Ustalenia mogą zmienić nowe rękopisy, znaleziska zgodne z datą i skalą konkretnego wydarzenia oraz powtórzone eksperymenty z wcześniej określonym wynikiem i odpowiednią próbą. Ich znaczenie będzie zależało od tego, jak wyraźnie odróżnią konkurencyjne wyjaśnienia. Przy pytaniu o cały światopogląd trzeba dodatkowo rozstrzygnąć, jaką wagę przypisać przesłankom publicznie sprawdzalnym, argumentom filozoficznym i doświadczeniu osobistemu.
Przypisy źródłowe
1. C. Hackett i in., How the Global Religious Landscape Changed From 2010 to 2020, Pew Research Center, 9 VI 2025. Zestawienie główne, rozdz. 1 i metodologia. Źródło online
2. Pew Research Center, Measuring Religion in China, 30 VIII 2023. Przegląd oraz część o buddyzmie. Źródło online
3. Jehuda ha-Lewi, Kuzari, ks. I. Tosefta, Sanhedryn 13,2. Majmonides, Miszne Tora, Hilchot Melachim 8,11.
4. Stela Merneptaha, Muzeum Egipskie w Kairze, JE 31408. A. Biran, J. Naveh, The Tel Dan Inscription: A New Fragment, Israel Exploration Journal 45, 1995, s. 1–18.
5. Z. Meshel, Kuntillet ʿAjrud, Israel Exploration Society, 2012. M. S. Smith, The Origins of Biblical Monotheism, Oxford University Press, 2001. M. Stern, Greek and Latin Authors on Jews and Judaism, t. 1–3, 1974–1984.
6. I. Finkelstein, N. A. Silberman, The Bible Unearthed, 2001, rozdz. 2–4. A. Faust, The Emergence of Iron Age Israel: On Origins and Habitus, w: Israel’s Exodus in Transdisciplinary Perspective, 2015. R. E. Friedman, The Exodus, 2017.
7. L. Sapir-Hen, E. Ben-Yosef, The Introduction of Domestic Camels to the Southern Levant: Evidence from the Aravah Valley, Tel Aviv 40, 2013, s. 277–285. Źródło online
8. B. D. Ehrman, Did Jesus Exist?, HarperOne, 2012. D. C. Allison Jr., The Resurrection of Jesus: Apologetics, Polemics, History, T&T Clark, 2021. N. T. Wright, The Resurrection of the Son of God, Fortress Press, 2003.
9. Tacyt, Roczniki 15,44. Pliniusz Młodszy, Listy 10,96–97. Orygenes, Przeciw Celsusowi, m.in. 1,28 i 2,55. Sobór Watykański II, Lumen gentium, nr 16.
10. 1 Kor 15,3–8. J. D. G. Dunn, Jesus Remembered, Eerdmans, 2003, s. 854–855. Źródło online
11. Mk 16,1–20. B. M. Metzger, A Textual Commentary on the Greek New Testament, wyd. 2, 1994, s. 102–106. Źródło online
12. Koran 2:23, 4:157, 17:88, 25:4–6 i 52:29–30. T. Lawson, The Crucifixion and the Qur’an, Oneworld, 2009. S. Bigliardi, The “Scientific Miracle of the Qur’ān,” Pseudoscience, and Conspiracism, Zygon 52, 2017, s. 146–171. Źródło online
13. Doctrina Iacobi V.16. R. G. Hoyland, Seeing Islam as Others Saw It, Darwin Press, 1997, s. 116–120. S. W. Anthony, Muḥammad, the Keys to Paradise, and the Doctrina Iacobi, Der Islam 91, 2014, s. 243–265. F. M. Donner, Muhammad and the Believers, Harvard University Press, 2010. Źródło online
14. University of Birmingham, Birmingham Qur’an Manuscript, dział Conservation and Research. Wynik Oxford Radiocarbon Accelerator Unit, OxA-29418. Źródło online
15. B. Sadeghi, M. Goudarzi, Ṣanʿāʾ 1 and the Origins of the Qurʾān, Der Islam 87, 2012, s. 1–129. N. Sinai, When did the consonantal skeleton of the Quran reach closure? Part II, BSOAS 77, 2014, s. 509–521. M. van Putten, The Grace of God as evidence for a written Uthmanic archetype, BSOAS 82, 2019, s. 271–288. Źródło 1 · Źródło 2 · Źródło 3
16. M. Witzel, Vedas and Upaniṣads, w: The Blackwell Companion to Hinduism, 2003, s. 68–98. D. N. Lorenzen, Who Invented Hinduism?, 1999, s. 630–659. B. K. Matilal, Cārvāka, w: Encyclopedia of Religion, 2005. Language and Testimony in Classical Indian Philosophy, Stanford Encyclopedia of Philosophy, część o mimansie. Źródło online
17. Pew Research Center, Religion in India: Tolerance and Segregation, 29 VI 2021, rozdz. 11 Religious beliefs. Źródło online
18. H. Bechert (red.), The Dating of the Historical Buddha, 1991–1997. L. S. Cousins, The Dating of the Historical Buddha: A Review Article, 1996, s. 57–63. A. Vélez de Cea, Buddha, Internet Encyclopedia of Philosophy, §1–2. Inskrypcja Asioki w Lumbini, opis UNESCO. Źródło 1 · Źródło 2
19. Aṅguttara Nikāya 3.65, Kesamutti Sutta. Bhikkhu Bodhi, A Look at the Kalama Sutta, Buddhist Publication Society Newsletter 9, 1988. Źródło online
20. M. Goyal i in., Meditation Programs for Psychological Stress and Well-being, JAMA Internal Medicine 174, 2014, s. 357–368, część Findings oraz porównania z aktywnymi grupami kontrolnymi. Źródło online
21. Han Yu, Memoriał w sprawie kości Buddy, 819, w: Sources of Chinese Tradition, t. 1, wyd. 2, 1999. D. L. McMahan, The Making of Buddhist Modernism, Oxford University Press, 2008.
22. D. N. Keightley, Sources of Shang History, University of California Press, 1978. Dialogi konfucjańskie 6.22 i 11.12. A. Y. Chau, Miraculous Response: Doing Popular Religion in Contemporary China, Stanford University Press, 2006.
23. Laozi, Stanford Encyclopedia of Philosophy, §2–3, datowanie, autorstwo oraz rękopisy z Guodian. Źródło online
24. Mozi, rozdz. 31, Ming gui. Xunzi, rozdz. 17, Tianlun, w: Xunzi: Basic Writings, przekł. B. Watson, 2003. Źródło 1 · Źródło 2
25. T. Whitmarsh, Battling the Gods, 2015. C. Devellennes, Positive Atheism, 2021. J. Locke, List o tolerancji, 1689. P. Froese, The Plot to Kill God, University of California Press, 2008.
26. P. Draper, Atheism and Agnosticism, Stanford Encyclopedia of Philosophy, §1–4, w tym ateizm globalny i lokalny. Źródło online
27. T. Ståhl, The amoral atheist?, PLOS ONE 16, 2021, e0246593. W. M. Gervais i in., Global evidence of extreme intuitive moral prejudice against atheists, Nature Human Behaviour 1, 2017, 0151. Źródło 1 · Źródło 2
28. Protagoras, fr. B4 DK, u Diogenesa Laertiosa, Żywoty i poglądy słynnych filozofów IX 51. T. H. Huxley, Agnosticism, The Nineteenth Century 25, 1889, s. 169–194.
29. G. A. Smith i in., Religious ‘Nones’ in America: Who They Are and What They Believe, Pew Research Center, 24 I 2024, §1–2. Źródło online
30. Pew Research Center, The Future of World Religions: Population Growth Projections, 2010–2050, 2 IV 2015, część o osobach bez przynależności. Źródło online
31. GUS, Ludność. Stan i struktura demograficzno-społeczna w świetle wyników NSP 2021, 2023, tabl. 7.7–7.8 i opis porównania spisów, s. 122–124. Źródło online
32. CBOS, Religijność młodych na tle ogółu społeczeństwa, komunikat 144/2021, część o różnicach między grupami wieku. Źródło online
33. W. H. McLeod, Sikhism, Penguin, 1997. The Tuzuk-i-Jahangiri, or Memoirs of Jahangir, przekł. A. Rogers, red. H. Beveridge, t. 1, 1909, wpis z 1606 r.
34. P. Dundas, The Jains, wyd. 2, Routledge, 2002. Dīgha Nikāya 2, Sāmaññaphala Sutta, relacja o nauce Mahawiry.
35. J. S. Brownlee, Japanese Historians and the National Myths, 1600–1945, UBC Press, 1997. J. W. Dower, Embracing Defeat, 1999, rozdz. 10.
36. E. G. Browne (przekł. i red.), A Traveller’s Narrative Written to Illustrate the Episode of the Bab, t. 2, Cambridge University Press, 1891.
37. Kościół Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich, Translation and Historicity of the Book of Abraham oraz Book of Mormon and DNA Studies, Gospel Topics Essays. T. W. Murphy, A. Baca, DNA and the Book of Mormon, w: The LDS Gospel Topics Series, 2020, s. 69–95. Źródło 1 · Źródło 2
38. M. Boyce, Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices, Routledge, 1979. G. Gnoli, Zoroaster ii. General Survey, Encyclopaedia Iranica.
39. J. Toland, Christianity not Mysterious, 1696. B. Spinoza, Etyka, 1677, cz. IV, przedmowa. P. Draper, Atheism and Agnosticism, §3.
40. Pew Research Center, Spirituality Among Americans, 7 XII 2023. W sprawie klasyfikacji przynależności zob. również przypis do światowych danych Pew. Źródło online
41. G. R. Knight, Millennial Fever and the End of the World, 1993. Encyclopedia of Seventh-day Adventists, Snow, Samuel Sheffield (1806–1890), część o ruchu siódmego miesiąca. Źródło online
42. D. L. R. Maij i in., Mentalizing skills do not differentiate believers from non-believers, but credibility enhancing displays do, PLOS ONE 12, 2017, e0182764, zwł. badania 2 i 4. T. Isamoto i in., Cultural transmission and religious belief, PLOS ONE 19, 2024, e0305635. Źródło 1 · Źródło 2
43. CBOS, komunikat 91/2022, analiza deklarowanej religijności i praktyk matki. Źródło online
44. J. L. Barrett, Exploring the natural foundations of religion, Trends in Cognitive Sciences 4, 2000, s. 29–34. P. Boyer, C. Ramble, Cognitive templates for religious concepts, Cognitive Science 25, 2001, s. 535–564. D. Kelemen, J. Rottman, R. Seston, Professional Physical Scientists Display Tenacious Teleological Tendencies, 2013, s. 1074–1083.
45. C. Sanchez i in., Direct replication of Gervais & Norenzayan (2012), PLOS ONE 12, 2017, e0172636. M. N. Stagnaro i in., On the role of analytic thinking in religious belief change, Cognition 254, 2025. Źródło 1 · Źródło 2
46. B. Beheim i in., Treatment of missing data determined conclusions regarding moralizing gods, Nature 595, 2021, E29–E34. H. Whitehouse i in., Retraction Note, Nature 595, 2021, s. 320. H. Whitehouse i in., Testing the Big Gods hypothesis with global historical data, Religion, Brain & Behavior 13, 2023. Źródło 1 · Źródło 2 · Źródło 3
47. J. S. Wilkins, P. E. Griffiths, Evolutionary debunking arguments in three domains, w: A New Science of Religion, 2013, s. 133–146. J. Jong, A. Visala, Evolutionary debunking arguments against theism, reconsidered, 2014, s. 243–258.
48. S. Li i in., Association of Religious Service Attendance With Mortality Among Women, JAMA Internal Medicine 176, 2016, s. 777–785. T. J. VanderWeele i in., The Global Flourishing Study: Study Profile and Initial Results on Flourishing, Nature Mental Health 3, 2025, s. 636–653, tabl. 6 i omówienie. Źródło 1 · Źródło 2
49. A. F. Shariff i in., Religious Priming: A Meta-Analysis With a Focus on Prosociality, 2016, s. 27–48. M. van Elk i in., Meta-analyses are no substitute for registered replications, Frontiers in Psychology 6, 2015, 1365. J. Billingsley, C. M. Gomes, M. E. McCullough, Implicit and explicit influences of religious cognition on Dictator Game transfers, Royal Society Open Science 5, 2018, 170238. Źródło 1 · Źródło 2
50. H. Benson i in., Study of the Therapeutic Effects of Intercessory Prayer (STEP), American Heart Journal 151, 2006, s. 934–942, wyniki Any complication. Przedział różnicy proporcji obliczono z obu liczebności. L. Roberts i in., Intercessory prayer for the alleviation of ill health, Cochrane, 2009, CD000368. Źródło 1 · Źródło 2
51. S. Parnia i in., AWAreness during REsuscitation – II, Resuscitation 191, 2023, 109903, wyniki części prospektywnej i testów audiowizualnych, ryc. 2–3. Źródło online
52. Sanktuarium Matki Bożej z Lourdes, Antonia Raco, 72nd Lourdes miracle, 2025. Opis stanu klinicznego, oceny komisji i ogłoszenia decyzji 16 IV 2025. Źródło online
53. J. B. Tucker, Ian Stevenson and Cases of the Reincarnation Type, Journal of Scientific Exploration 22, 2008, s. 36–43. N. C. Moraes i in., Academic studies on claimed past-life memories: A scoping review, Explore 18, 2022, s. 371–378. P. Edwards, Reincarnation: A Critical Examination, 1996. Źródło online
54. S. Carlson, A double-blind test of astrology, Nature 318, 1985, s. 419–425. G. Dean, I. W. Kelly, Is Astrology Relevant to Consciousness and Psi?, Journal of Consciousness Studies 10, 2003, s. 175–198, część o osobach urodzonych blisko siebie w czasie. Źródło 1 · Źródło 2
55. G. Oppy, Arguing about Gods, Cambridge University Press, 2006. S. Friederich, Fine-Tuning, Stanford Encyclopedia of Philosophy. Platon, Eutyfron 10a. Źródło online
56. W. P. Alston, Perceiving God, Cornell University Press, 1991. A. Plantinga, Warranted Christian Belief, Oxford University Press, 2000. J. Hick, An Interpretation of Religion, 1989.
57. J. L. Mackie, Evil and Omnipotence, Mind 64, 1955, s. 200–212. A. Plantinga, God, Freedom, and Evil, 1974. W. L. Rowe, The Problem of Evil and Some Varieties of Atheism, 1979, s. 335–341. J. L. Schellenberg, Divine Hiddenness and Human Reason, 1993.
58. D. Papineau, Naturalism, Stanford Encyclopedia of Philosophy. Y. Prasetya, Methodological Naturalism and Scientific Success, European Journal for Philosophy of Religion 14, 2022. Źródło online
59. D. Bourget, D. J. Chalmers, Philosophers on Philosophy: The 2020 PhilPapers Survey, Philosophers’ Imprint 23, 2023, art. 11, §2–3. Tabela God: theism or atheism. Źródło 1 · Źródło 2
60. B. Pascal, Myśli, fragment o zakładzie, Lafuma 418 / Brunschvicg 233. W. K. Clifford, The Ethics of Belief, Contemporary Review 29, 1877, s. 289–309.